Co należy wiedzieć przy podpisywaniu takiej umowy? Jak ona wygląda i co powinna zawierać? Na co zwrócić uwagę przy umowie SLA? Na te wszystkie pytania postaram się odpowiedź w poniższym tekście.

Czym jest umowa SLA (Service Level Agreement)? 

Umowa SLA, czyli Service Level Agreement, może być zawarta jako osobna umowa lub też aneks, może być też częścią umowy lub zamówienia na daną usługę czy narzędzie. Zgodnie ze swoją nazwą stanowi porozumienie, które dotyczy poziomu i jakości usług, jakie usługodawca zobowiązuje się dostarczać firmie zamawiającej. O jakie usługi chodzi? Są to usługi powdrożeniowe systemu IT, a więc wszystko to, co dotyczy funkcjonowania samego oprogramowania już w trakcie użytkowania. Zaliczyć tu można przede wszystkim wsparcie techniczne i usługi serwisowe w razie awarii, pojawiających się błędów lub konieczności wprowadzenia zmian. Umowa taka chroni firmę-klienta przed opóźnieniami i problemami. Umowa SLA uściśla czas reakcji, oferowane usługi w postaci backupów, aktualizacji, monitorowania stanu oprogramowania itd. Z drugiej strony usługodawca dzięki takiej umowie ma podstawę prawną chroniąca go przed bezpodstawnymi, nadmiarowymi oczekiwaniami klienta.

Można wyróżnić w sumie trzy rodzaje umowy SLA. Pierwsza to oparta na klientach (Customer-based SLA), czyli zawierana z konkretnym jednym klientem na wszystkie usługi IT, których potrzebuje. Druga to oparta na usługach (Service-based SLA), czyli konkretnej usługi, niezależnie od liczby klientów. Trzecia to oparta na poziomach (Multilevel SLA).

Jednak z mojego doświadczenia wynika, że w znacznej mierze umowa SLA wiąże się z przypadkami oprogramowania skierowanego pod konkretną firmę, a więc spersonalizowanego.

Co powinna zawierać umowa SLA?

Przede wszystkim klient powinien dokładnie wiedzieć, jaki zakres usług wchodzi w skład umowy SLA. Dobrze napisana umowa SLA to po pierwsza taka, która chroni obydwie strony, a po drugie napisana w sposób jasny i konkretny. Wszystko co nie zostanie objęte umową utrzymaniową może wymagać osobnej umowy czy odrębnego zlecenia, za co trzeba będzie dodatkowo zapłacić.

Co w szczególności powinna zawierać umowa SLA?

• wsparcie techniczne, tak zwany helpdesk – zawarcie informacji o dostępności konsultacji, szybkości reakcji na zgłaszane problemy;
• utrzymanie infrastruktury IT i systemu – sposób reagowania na awarie, zapewnienie ciągłości działania systemu;
• serwis błędów i usterek – określenie kategorii oraz czasu reakcji na ich naprawę;
• monitoring systemu – bieżące śledzenie wydajności, bezpieczeństwa, obciążeń, z automatycznymi alertami;
• backup danych – opis jak często będę kopiowane dane, przechowywane oraz w jakim stopniu można je odtworzyć;
• aktualizacje i poprawki systemu – harmonogram wdrażania oraz testów;
• dostępność konsultantów – podanie czasów dyżurów, czy działają w trybie 24h/7, szybkość reakcji.

Jakie są kluczowe elementy umowy utrzymaniowej?

Dobrze napisana umowa SLA to umowa precyzyjna, jednoznaczna, z jak największą ilością konkretów. Takie podejście z pewnością w dużej mierze ogranicza ryzyko sporów między stronami. Transparentność warunków umowy pozwoli na jasność wymagań ze strony klientów, bez niepotrzebnych niedomówień i nadmiernych oczekiwań, których słuszności szuka się potem na drodze sądowej.

Jakie zatem można wyróżnić najważniejsze elementy umowy SLA?

• wprowadzenie kategorii błędów – klasyfikacja błędów (stopniowanie ich, np. krytyczny, poważny, drobny) pozwoli przypisanie do nich odpowiedniej procedury postępowania;
• czas reakcji i czas usunięcia usterki – w usprawnieniu współpracy pomoże wprowadzenie klasyfikacji błędów, gdzie zostanie ustalone, że np. na błąd krytyczny zostanie usunięty w ciągu maksymalnie 2 godzin od chwili zgłoszenia;
• dostępność usług – gwarancja dostępności systemu w skali miesiąca (np. 99,5%), uściślenie tego daje gwarancje bezpieczeństwa dla klienta, że w razie braku spełnienia tego warunku może spodziewać się rekompensaty;
• godziny wsparcia – muszą być podane konkretne godziny i dni z określeniem czy dotyczy to wszystkich dni czy tylko roboczych;
• procedura zgłoszenia błędu lub potrzeby wsparcia – podanie dostępnych form zgłoszenia, określenie jakie dane są wymagane przy zgłaszaniu, jak wygląda procedura przyjęcia zgłoszenia;
• określenie mechanizmów przy eskalacji problemu – opis procedury, kto i kiedy przejmuje sprawy, gdy nie zostanie ona rozwiązana w podanych w umowie czasie;
• raportowanie – częstotliwość, zakres i format raportów, które klient otrzymuje;
• kary umowne – np. rabat za niedostępność systemu lub za przekroczenie czasu naprawy.

Jakie są najczęstsze błędy przy zawieraniu umowy SLA?

Jakich błędów należy się wystrzegać, aby podpisana umowa SLA nie okazała się nieskuteczna? Najczęstsze z nich opierają się przede wszystkich na nieprecyzyjnych stwierdzeniach lub brakach jednoznacznego i konkretnego komunikatu. Można tu wymienić:

• brak konkretnych wskaźników – np. użycie w umowie sformułowań „szybkie usuwanie błędów” zamiast precyzyjnego określenia czasu;
• brak doprecyzowania kategorii usterek – nierozdzielenie usterek i błędów systemu na stopniowalne kategorie nie pozwoli ustalić stosownych procedur działania i przez to znacznie utrudni odpowiednią reakcję;
• brak ustalonych procedur w wypadku eskalacji problemu – w wypadku, gdy wsparcie techniczne nie odpowiada kilka dni na zgłoszony problem, klient nie wie, czego oczekiwać i na jaką reakcję i pomoc może następnie liczyć, a więc znów efekt braku uściślonej procedury;
• brak konkretnych godzin i dni, w których świadczone jest wsparcie;
• brak kar umownych;
• brak ograniczeń i wyłączenia od stosowania umowy – ten brak bardziej może odczuć usługodawca, gdy z działania usługi lub samego wsparcia nie wyłączy się sytuacji, w których SLA nie obowiązuje (np. awaria internetu w siedzibie klienta);
• brak wysyłania raportów działania SLA – trudno w takiej sytuacji faktycznie zweryfikować, na ile umowa funkcjonuje.

Jak negocjować umowę o gwarantowanym poziomie świadczenia usług i kiedy ją zawierać?

Umowa SLA stanowi odrębną umowę, którą można też traktować jako załącznik do umowy wdrożeniowej. Czasami też postanowienia SLA stanowią część umowy wdrożeniowej. Kluczowe jednak w kwestii zawierania umowy SLA jest to, kiedy ją negocjujemy i od kiedy powinna zacząć działać. Zatem przede wszystkim podpisanie umowy SLA absolutnie należy uzależnić od wyniku formalnego odbioru wdrożenia danego programu – mówiąc wprost za umowę utrzymaniową płaćmy dopiero, gdy usługa, której dotyczy, będzie już w pełni działać. Poza tym istotne wydaje się, aby negocjować umowę SLA jednocześnie z umową wdrożeniową. Tak jak już wspomniałem – można potraktować ją jako załącznik do umowy wdrożeniowej.

Do negocjacji umowy SLA powinien być zaangażowany doświadczony w branży IT prawnik, który dopilnuje formalnych zapisów i odpowiedniego uregulowania odpowiedzialności. Warto również, aby włączony był ktoś wiedzący, jakie parametry techniczne są istotne, osoba zorientowana w temacie i dbająca o rozwój systemów informatycznych, jak np. CTO, czyli Chief Technology Officer.

O jakich kluczowych elementach należy natomiast pamiętać podczas negocjacji?

• skrócenie czasów reakcji i naprawy dla systemów krytycznych;
• wydzielenie trybu „awaryjnego” – z szybszym dostępem do konsultantów i wyższym priorytetem zgłoszeń;
• rozszerzenie wsparcia poza godziny pracy, np. w nocy, weekendy, święta (w wypadku, gdy system działa 24/7);
• uzgodnienie zasad eskalacji, czyli kto i kiedy przejmuje sprawę, jeśli standardowy zespół nie rozwiąże problemu na czas.

Jaki jest przykład prostego zapisu wsparcia IT przy SLA – zakres usług i czas naprawy?

Przykładem prostego, przykładowego zapisu w umowie SLA będzie przede wszystkim podział na kategorię usterek, rozpisanie czasu interwencji i naprawy. Ponadto kluczowe jest zawarcie kar umownych.

Typy usterek:

• zgłoszenie kategoria A – błąd krytyczny

czas reakcji – do 1 godziny

czas naprawy – do 8 godzin (dni robocze)

• zgłoszenie kategoria B – błąd poważny

czas reakcji – do 4 godzin

czas naprawy – do 2 dni roboczych

• zgłoszenie kategoria C – drobny błąd lub skierowane zapytanie do helpdesku

czas reakcji – do 1 dnia roboczego

czas naprawy/odpowiedzi – do 5 dni roboczych

• kary za niedotrzymanie umowy SLA – obniżenie miesięcznego wynagrodzenia o 5% za każde przekroczenie SLA powyżej 20% przypadków danej kategorii w danym miesiącu.

Taki przykładowy zapis może być dobrym punktem wyjścia do prowadzenia dalszych negocjacji.

Pytania i odpowiedzi

Poniżej przedstawiamy kilka najczęstszych pytań oraz odpowiedzi na temat umowy SLA.

Co oznacza umowa SLA?

Umowa SLA, czyli po angielsku Service Level Agreement, oznacza umowę o Gwarantowanym Poziomie Usług.

Czym istnieje wzór uniwersalny umowy SLA?

Uniwersalny wzór umowy SLA można oczywiście skonstruować, ale stanowczo nie zaleca się żadnej firmie używanie ściągniętych z internetu wzorów, tylko ustanowienie własnej umowy SLA dopasowanej do twojej firmy.

Jakie są wskaźniki w SLA? 

Główne wskaźniki SLA to: dostępność usługi, czas reakcji, czas rozwiązania oraz wskaźniki wydajności.

Co to jest czas reakcji w ramach umowy SLA?

Czas reakcji w ramach SLA mieści się pomiędzy dokonaniem zgłoszenia w systemie zgłaszania awarii wykonawcy, a momentem rozpoczęcia przez wykonawcę prac naprawczych wraz z przekazaniem informacji o planie usunięcia usterki.

Prawne wsparcie i dlaczego zawarcie umowy SLA to fundament w branży IT? 

Umowa SLA, tak jak zresztą w wypadku każdej innej umowy czy regulaminu, musi brać pod uwagę specyfikę danej firmy, dlatego nie istnieje coś takiego jak umowa-klucz stanowiąca wzór do pobrania. Przy umowie utrzymaniowej konieczne jest, aby wziąć pod uwagę strukturę danej firmy, specyfikę używanego systemu czy też jego potrzeb. Doświadczony prawnik będzie potrafił przełożyć wymagany język techniczny na język prawny w sposób, który pozwoli zachować konieczne wymogi świadczące o skutecznej umowie. Skutecznej, to znaczy, która w praktyce będzie stanowić podstawę rozwiązywania wszelkich problemów, jakie mogą pojawić się podczas korzystania z danego systemu. Usługa musi być mierzalna, trzymająca się konkretów, określonych elementów oraz ściśle określonego czasu na interwencję i naprawę. Im bardziej umowa będzie wypełniona precyzyjnymi wskaźnikami, tym łatwiej będzie można użyć właśnie w praktyce. Im bardziej wskaźniki i elementy będą dopasowane do danej firmy, tym lepiej będą spełniać swoją rolę w sytuacjach kryzysowych.

Należy pamiętać, że umowa SLA to nie „czysta formalność”, ale dokument, który ma w rzeczywistości służyć ochronie i zapewniać bezpieczeństwo obydwu stronom – dostawcy jak i klientowi.    

Artykuł Czym jest umowa SLA (Service Level Agreement) i jak poprawnie ją sformułować? pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

W wypadku, gdy chcemy zastrzec znak towarowy, musimy odpowiedź sobie na pytanie o zasięg terytorialny znaku, którego chcemy używać. To znaczy konieczne jest zdecydowanie się, na jakim rynku będziemy operować określonym towarem, a więc de facto, gdzie potrzebujemy na niego ochrony. Wnosząc o rejestrację w Urzędzie Patentowym RP, zatem korzystając z systemu krajowego, ochronę na znak towarowy zyskamy w obrębie granic Polski. Kiedy jednak firma nie ogranicza się do używania znaku towarowego do naszego kraju, opcją poszerzoną jest ochrona na teren całej Unii Europejskiej, za którą odpowiada Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) w Alicante. Globalną alternatywą będzie natomiast skorzystanie z tzw. „systemu madryckiego”, który umożliwia teoretycznie zdobycie jednoczesnej ochrony dla znaku towarowego na około 130 krajów. Teoretycznie – ponieważ operacja ta jest trochę bardziej skomplikowana niż np. rejestracja znaku w EUIPO. Jak zatem odbywa się proces rejestracji znaku towarowego na UE oraz na świat? Jakie są koszty i wymagania?

Czym jest znak towarowy i czy każda nazwa lub logo firmy się na niego nadaje?

Zgodnie z art. 120 ustawy Prawa własności przemysłowej znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które musi spełnić w sumie dwa warunki:

• umożliwić odróżnienie towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa;
• być możliwe do przedstawienia w rejestrze znaków towarowych w sposób pozwalający na ustalenie jednoznacznego i dokładnego przedmiotu udzielonej ochrony.

To oznaczenie, które służy odróżnienie konkretnych produktów lub usług danego przedsiębiorcy w handlu. Może być nim:

• wyraz – włącznie z nazwiskiem (np. logo naszej Kancelarii Pałucki & Szkutnik);
• rysunek (np. charakterystyczny kształt logo Toyoty);
• litera (np. literka „N” w logo Netflixa);
• cyfra (np. liczba 11 wpisana w logo Eleven Sports);
• kolor (np. pomarańczowy dla Allegro);
• forma przestrzenna – w tym kształt towaru lub opakowania (np. charakterystyczny zarys kształtu szklanej butelki Pepsi);
• dźwięk (np. ryk lwa wytwórni MGM)

Znak nie powinien stanowić pospolitego w danej branży hasła. Przykładowo wniosek o udzielenie prawa ochronnego na znaki towarowego „drukarki i komputery” dla sklepu branży elektronicznej zostanie z całą pewnością oddalony. Znak towarowy powinien posiadać jakiś charakterystyczny – „fantazyjny” element, gdyż ma on być gwarantem, że będzie stanowić jednoznaczne wyróżnienie danej usługi lub produktu w określonej branży.

Rejestracja znaku towarowego w Unii Europejskiej – jak zastrzec znak towarowy w EUIPO?

Firma, która prowadzi biznes, na terenie Unii Europejskiej, powinna pomyśleć o zastrzeżeniu unijnego znaku towarowego. Jest to najlepszy sposób na ochronę znaku w 28 krajach. Nie ma potrzeby, aby znak był najpierw zarejestrowany w procedurze krajowej, za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP, można od razu ubiegać się o ochronę w EUIPO. Od 2004 r. Polska również objęta jest obszarem ochronnym dla znaków towarowych.

Rejestracji unijnego znaku towarowego dokonuje się w Urzędzie Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) w Alicante. Można to zrobić na kilka sposobów, ale z pewnością najwygodniejszym i najtańszym sposobem jest rejestracja elektroniczna poprzez stronę Urzędu. Pozostałe opcje to droga pocztowa, wysyłka faksem lub osobiste złożenie dokumentów w siedzibie Urzędu – Avenida de Europa 4, 03008 Alicante.

Drogą elektroniczną zastrzeżenia znaku można dokonać w trybie zwykłym oraz przyspieszonym (tzw. fast track). Ten drugi tryb jest prawie dwukrotnie szybszy, ale należy spełnić dwa warunki, aby w ogóle był rozpatrywany:

• znak towarowy musi dotyczyć towaru lub usługi, które są w bazie danych EUIPO;
• należy z góry opłacić za rejestrację – inaczej nie będzie w ogóle ona rozpatrywana.

Na stronie Urzędu znajdują się formularze, które należy użyć przy składaniu wniosku o zastrzeżenie unijnego znaku w trybie zwykłym. Zgłoszenie dokonuje się w jednym z urzędowych języków UE, czyli: angielskim, francuskim, hiszpańskim, niemieckim i włoskim. Poza tym „zgłaszający wskazuje drugi język, który jest językiem Urzędu i którego używanie akceptuje jako możliwy język postępowania w sprawie sprzeciwu, stwierdzenia wygaśnięcia lub unieważnienia” (art. 146 rozporządzenia 2017/1001).

Na stronie EUIPO możemy również sprawdzić czy nasza firma kwalifikuje się do funduszu dla małych i średnich przedsiębiorstw. Dzięki niemu można ubiegać się o dotacje i zwrot nawet 75% kosztów od EUIPO. Towary i usługi wyszukuje się za pomocą narzędzia TMclass. Po złożeniu wniosku nie będzie można zmieniać tej listy. Dodatkowo dzięki narzędziu TMview możemy wprowadzić nasz znak towarowy i przesłać nasze towary lub usługi i w ten sposób sprawdzić czy na terenie UE nie są wykorzystywane już podobne albo identyczne znaki towarowe. Warto zwrócić również uwagę, żeby przesyłany przez nas znak towarowy nie był wyłącznie opisowy, gdyż wtedy znacznie zwiększa się prawdopodobieństwo odrzucenia jego rejestracji.

Okres ochronny trwa 10 lat i można przedłużyć go nieskończoną ilość razy na 3 miesiące przed końcem danego okresu. Przedłużenie drogą elektroniczną kosztuje 850 euro, a papierową 1000 euro. Sam koszt rejestracji wynosi 850 euro (elektroniczna) lub 1000 euro (pozostałe zgłoszenia). Ponadto opłata za drugą klasę towarów i usług to 50 euro, a za każdą klasę powyżej dwóch – 150 euro. Takie same koszty są za przedłużenie.

Zgłoszenie znaku towarowego poza EU – ochrona znaku towarowego na resztę świata 

System międzynarodowej rejestracji znaków towarowych jest regulowany Porozumieniem madryckim dotyczącym międzynarodowej rejestracji znaków z 14.04.1891 r. oraz protokołem do Porozumienia madryckiego przyjętym 27.06.1989 r. Biuro Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO), które znajduje się w Genewie, stanowi administracje Systemu Madryckiego. Ma on na celu ułatwienie zarejestrowania znaku towarowego dla państw członkowskich Systemu Madryckiego. Za pomocą jednej rejestracji albo jednego zgłoszenia znaku bazowego w kraju pochodzenia można uzyskać możliwość zastrzeżenia znaku na cały obszar, który obejmuje około 130 krajów. Oczywiście nie ma obowiązku zastrzegania znaku we wszystkich krajach, tylko w tych, gdzie faktycznie ten znak towarowy będzie wykorzystywany.

Jak zgłosić wniosek o zastrzeżenie do WIPO za pośrednictwem Urzędu patentowego?

W wypadku ubiegania się o ochronę międzynarodową znaku, warunkiem koniecznym do spełnienia jest wcześniejsze zarejestrowanie go w kraju pochodzenia. W przypadku Polski zgłoszenia należy dokonać w Urzędzie Patentowym RP. Zgodnie z wytycznymi podanymi na stronie Urzędu „o rejestrację międzynarodową znaku towarowego może ubiegać się każda osoba fizyczna lub prawna przynależna do Polski lub zrównana w prawach z przynależnymi do Polski”[1]. Wniosek o rejestrację znaku międzynarodowego w UP można złożyć osobiście lub poprzez pośrednika, którym może być:

• adwokat;
• radca prawny;
• rzecznik patentowy.

Więcej na temat rejestracji znaku towarowego w Urzędzie Patentowym przeczytasz w tekście „Rejestracja znaku towarowego w Polsce – dlaczego warto zastrzec znak towarowy i koszty rejestracji w Urzędzie Patentowym RP” (TU ADRES).

Zgłoszenie międzynarodowe składamy poprzez formularz MM2 w Urzędzie Patentowym drogą elektroniczną lub papierową. Zalecana jest droga online za pomocą eMadrid[2].

UWAGA – znak we wniosku międzynarodowym musi być identyczny z tym zgłoszonym wcześniej w Urzędzie Patentowym! We wniosku należy także zawrzeć wykaz towarów i usług, które mają zostają objęte ochroną, które są zgodne z klasyfikacją nicejską, czyli Międzynarodową klasyfikacją towarów i usług.

Co należy zawrzeć we wniosku o ochronę międzynarodową znaku towarowego i jakie są opłaty urzędowe?

Przy składaniu wniosku do WIPO należy:

• wyznaczyć przynajmniej jednego Członka Systemu Madryckiego[1], ale nie może być to Członek, za którego pośrednictwem jest składany wniosek, czyli w naszym przypadku – Polska;
• sprawdzić poprawność informacji we wniosku krajowym;
• sprawdzić i dopracować listę towarów i usług – może być ona węższa niż ta we wniosku krajowym – w skrócie, nie musimy zastrzegać wszystkich zgłoszonych w UP znaków, jeśli tego sobie nie życzymy;
• dostarczyć kopię wizerunku znaku towarowego, ale musi być ona wysokiej rozdzielczości i taka sama jak we wniosku krajowym;
• opłacić wszystkie opłaty WIPO.

  Opłata w Urzędzie Patentowym RP za rejestrację międzynarodową wynosi 600 zł. WIPO posiada dość rozbudowany cennik[2], który zawiera opłatę podstawową, opłatę dodatkową (za każdą klasę towaru) oraz opłatę uzupełniającą (za wyznaczanie krajów). Mogą się one od siebie różnić, w szczególności dwie ostatnie, ze względu na rodzaj zgłoszenia. Warto skorzystać z kalkulatora WIPO, ponieważ niektóre kraje mogą doliczać dodatkowe opłaty, których nie uwzględnia cennik WIPO. Opłaty w Biuro Światowej Organizacji Własności Intelektualnej są we frankach szwajcarskich.

Czy warto zgłaszać znak towarowy na cały świat lub do UE?

Pytanie „czy warto” jest pytaniem bardzo zindywidualizowanym, gdyż nie ma na nie jednej odpowiedzi. Przede wszystkim wszystko zależy, w jakim obszarze rynku działa dana firma. Przy lokalnym zasięgu nie będzie sensu inwestowania pieniędzy w ochronę znaku poza granicami Polski. Poza tym zgłaszanie znaku unijnego wiąże się z ryzykiem, ponieważ wniesiony sprzeciw w jednym z krajów może odrzucić cały wniosek.

Z pewnością jednak przedsiębiorstwo, które stara się działać globalnie czy działa aktywnie na rynku europejskim powinno absolutnie zarejestrować swój znak towarowy w celach ochrony przed zabiegami nieuczciwej konkurencji. Pomaga to we wzmocnieniu globalnej marki, a także jest skuteczną bronią w walce z podróbkami. Z pewnością zgłoszenie unijnego czy międzynarodowego znaku powiązane jest ze znacznie wyższymi kosztami niż rejestracja znaku krajowego, dlatego jak już zauważyłem kluczowe jest wyodrębnienie obszaru działania danej firmy. Dodajmy również, że zastrzeżenie znaku może działać pozytywnie w tworzeniu wizerunku w oczach inwestorów.      

Pytania i odpowiedzi

Poniżej przedstawiamy wybrane często zadawane pytania oraz odpowiedzi na temat rejestracji znaku towarowego w UE i na świecie.

Ile kosztuje rejestracja unijnego znaku towarowego w EUIPO?

Elektroniczna rejestracja znaku towarowego w EUIPO kosztuje 850 euro, natomiast droga tradycyjną 1000 euro. Opłata za drugą klasę towarów i usług to 50 euro, a za każdą powyżej dwóch – 15o euro.

Jak wyszukać znak towarowy w EUIPO?

Na stronie EUIPO znajduje się wyszukiwarka, która proponuje różne narzędzia, dzięki któremu istnieje możliwość sprawdzenia takich samych lub podobnych znaków towarowych. Są to np. TMview, TMclass, eSearch plus czy wyszukiwarka uwierzytelnionych kopii dokumentów.

Jak zarejestrować znak towarowy online w EUIPO?

EUIPO daje możliwość, aby uzyskać ochronę na swój znak towarowy drogą elektroniczną. W tym celu należy założyć konto na EUIPO, wypełnić formularz oraz uiścić opłatę. Kiedy EUIPO otrzyma wpłatę rozpocznie formalne rozpatrywanie wniosku.  

Czy można zarejestrować znak towarowy w EUIPO za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP?

Nie. Od 23 marca 2016 r. nie jest możliwe zgłaszanie unijnych znaków towarowych za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP.

[1] https://www.wipo.int/export/sites/www/treaties/en/docs/pdf/madrid_marks.pdf.

[2] https://www.wipo.int/en/web/madrid-system/fees/sched.

[1] https://uprp.gov.pl/pl/przedmioty-ochrony/znaki-towarowe/procedura-miedzynarodowa.

[2] https://www.wipo.int/web/emadrid/.

Artykuł Ochrona znaku towarowego w Unii Europejskiej i na świecie – rejestracja znaku towarowego w EUIPO i na resztę świata pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

Jak zatem radzić sobie z monitorowaniem konkurencji i czy w ogóle warto to robić? A może lepiej nie inwestować w ten proces czasu ani pieniędzy i czekać aż zgłosi się do nas inny podmiot? Jakie działania powinien podjąć przedsiębiorca?     

Czym jest monitoring znaku towarowego?

Monitoring znaku towarowego jest regularnym procesem weryfikowania innych znaków towarowych, przy użyciu bazy znaków krajowych, która znajduje się na stronie Urzędu Patentowego RP, bazy znaków Unii Europejskiej, którą znajdziemy na stronie EUIPO (Urzędzie Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej) oraz w bazie znaków międzynarodowych dostępnej na stronie WIPO (Światowej Organizacji Własności Intelektualnej).

Czynność monitorowania wiąże się, zgodnie z definicją słowa, ze stałym, planowym działaniem. Na taką ciągłą obserwację rynku i konkurencji decydują się raczej tylko potężne, największe firmy jak Coca-cola, Adidas czy Apple. Mają one osobne działy prawników, których zadaniem jest wyłapywanie podobieństw w nowo zarejestrowanych znakach towarowych, ale przeciętne przedsiębiorstwo nie inwestuje w tego typu działania profilaktyczne. Dla większości firm sprawdzanie logo konkurencji kojarzy się przede wszystkim z działaniem zalecanym przed złożeniem wniosku o rejestrację znaku. Taka analiza służy wyłapaniu ewentualnych znaków identycznych lub podobnych do tego, który firma zamierza zgłosić do Urzędu.

Więcej na temat rejestracji znaku towarowego w Polsce przeczytasz w tekście „Rejestracja znaku towarowego w Polsce – dlaczego warto zastrzec znak towarowy i koszty rejestracji w Urzędzie Patentowym RP” oraz o rejestracji w UE i na świecie w tekście „Ochrona znaku towarowego w Unii Europejskiej i na świecie – rejestracja znaku towarowego w EUIPO i na resztę świata”

Dokonanie weryfikacji istnienia znaków podobnych lub identycznych do tego, który dana firma chciałaby zarejestrować, leży właśnie po stronie tej firmy. Urząd nie zajmuje się tym nawet w trakcie procesu rejestracji – kładzie nacisk na sprawdzenie czy wnioskowany znak spełnia wymogi pozwalające na ustalenie jednoznacznego i dokładnegoprzedmiotu udzielonej ochrony. Dlatego tak ważne jest zadbanie o podstawową ochronę, czyli rejestrację swojego znaku towarowego, a także rozważenie opcji monitorowania konkurencji. Może to w przyszłości uchronić przed kłopotami, jak np. przypadki prób wymuszania opłat dla firm, które wręcz zajmują się rejestrowaniem istniejących już znaków towarowych, co pozwala nawet na sparaliżowanie działania „zaatakowanej” firmy.    

W jakim celu monitorować znaki towarowe konkurencji, podczas gdy swój znak towarowy mamy już zarejestrowany?

Tak jak już wspomniałem pierwszym – wysoce zalecanym – procesem monitorowania znaku towarowego w wymienionych bazach jest weryfikacja przed rozpoczęciem rejestracji znaku. Przedsiębiorca dokonuje wtedy swoistej analizy ryzyka, która polega na sprawdzeniu czy istnieją choćby podobne znaki do tego, jaki chce zarejestrować. Pozwoli to uniknąć z jednej strony odrzucenia wniosku rejestracji z powodu złożonego przez inny podmiot sprzeciwu, a z drugiej strony pozwoli zorientować się czy istnieje prawdopodobieństwo zgłoszenia naruszenia ochrony znaku już po formalnie przyjętej rejestracji.

Podkreślę raz jeszcze – sam fakt rejestracji znaku nie zapewni mu całkowitej ochrony przed naruszeniem. Ponieważ Urząd nie monitoruje w ogóle podobieństwa znaków, prędzej czy później dojdzie do sytuacji, kiedy natkniemy się sami na używany przez konkurencję taki sam lub podobny znak albo odbierzemy pismo od innego podmiotu dotyczące zaprzestania używania zarejestrowanego przez nas znaku. Zbieżność może być zupełnie przypadkowa, ale może także wynikać z celowego działania nieuczciwej konkurencji. Co więcej spór może być również efektem błędnego udzielenia prawa ochronnego na określenie, które zawiera zbyt potoczne dla danej branży słowa – z takim przypadkiem spotkaliśmy się w naszej kancelarii, gdy z pismem o naruszeniu prawa ochronnego do naszego klienta zgłosiła się firma, która posiadała dopuszczony formalnie zbyt potocznie brzmiący znak mający duże podobieństwo do powszechnego w branży klienta, używanego również przez naszego klienta.

Kiedy zgłaszać sprzeciw do Urzędu Patentowego RP – identyczny znak lub podobieństwo do naszego? 

Podczas zgłaszania znaku towarowego w Urzędzie Patentowym RP, po przebadaniu przesłanek bezwzględnych, dochodzi do publikacji informacji o dokonanym zgłoszeniu w Biuletynie Urzędu Patentowego. Od tego momentu rozpoczyna się 3 miesięczny okres na składanie ewentualnego sprzeciwu przez podmioty trzecie w razie istnienia identycznego lub podobnego znaku do tego, który jest rejestrowany. Jeśli takowy sprzeciw zostanie zgłoszony, rozpoczyna się postępowanie w sprawie sprzeciwu. Urząd informuje wtedy o tym, bez zwłoki, przedsiębiorcę, który dokonuje rejestracji i daje obydwu podmiotom 2 miesiące czasu na ugodowe rozstrzygnięcie. Ten okres może przeciągnąć się nawet do 6 miesięcy, zgodnie z art. 152¹⁹ ust. 2 prawa własności przemysłowej – podstawą jest tutaj zgodny wniosek obydwu stron. W trakcie tego czasu strony sporu mogą kontaktować się bezpośrednio ze sobą w celu ustalenia rozwiązania.

Kiedy ugody nie uda się osiągnąć, Urząd wzywa podmiot rejestrujący znak do złożenia odpowiedzi na sprzeciw. Wtedy może on podnieść zarzut nieużywania wcześniejszego znaku w sposób rzeczywisty w ciągu nieprzerwanego okresu 5 lat, poprzedzających datę dokonania zgłoszenia znaku towarowego. To oznacza, że podmiot zgłaszający sprzeciw musi udowodnić przed Urzędem, że wciągu ostatnich 5 lat używał w jakikolwiek sposób tego znaku (umieścił go gdzieś fizycznie lub w internecie). Przy braku dowodu na to Urząd oddali sprzeciw.   

Po rozpatrzeniu sprzeciwu Urząd wydaje decyzję, która może stanowić o:

• oddaleniu sprzeciwu;
• uznaniu sprzeciwu za zasadny w całości lub części;
• umorzeniu postępowania w sprawie sprzeciwu.

Przy sporze dotyczącym sprzeciwu można wyznaczyć pełnomocnika, którym może być np. adwokat lub radca prawny

Dodatkową możliwością podczas rozstrzygania sprzeciwu przez UP jest możliwość wniesienia mediacji do Centrum WIPO. Opłata administracyjna wynosi 50 euro od strony postępowania.

Kiedy naruszenie znaku towarowego przybiera drogę sądową?

Okres 3 miesięcy, który wyznacza Urząd na wniesienie sprzeciwu, jest nieprzekraczalny. Oznacza to, że po jego upływie nie ma możliwości wniesienia sprzeciwu do Urzędu. Od tej chwili (chyba że zgłoszenie znaku towarowego zostanie odrzucone podczas rejestracji przez Urząd) drogą podmiotów trzecich, które zauważą, że zarejestrowany znak jest identyczny lub podobny do ich własnego, jest wysyłanie pism o zaprzestanie użytkowania takiego logo. Kontakt odbywa się przeważnie za pośrednictwem prawników. Taki spór nie trafia do Urzędu Patentowego, ani do EUIPO czy WIPO, lecz przy braku porozumienia pomiędzy stronami kończy się na drodze sądowej, gdzie podmioty starają się udowodnić swoje pierwszeństwo do znaku.  

Pytania i odpowiedzi

Poniżej przedstawiamy kilka najczęstszych pytań oraz odpowiedzi na temat monitorowania i ochrony znaków towarowych.

Czy samemu można monitorować znak towarowy?

Możliwe jest samodzielne monitorowanie znaku towarowego, jednak nie jest ono wskazane ze względu na towarzyszące temu ograniczenia: czasochłonne zajęcie, brak automatycznych powiadomień bez korzystania z płatnych narzędzi, trudności w sferze wychwytywania znaków podobnych, a nie tylko identycznych.

Co grozi za użycie zastrzeżonego znaku towarowego?

Za użycie zastrzeżonego znaku towarowego bez zgody jego właściciela może grozić roszczenie do zaniechania naruszania znaku oraz naprawienia wyrządzonej szkody, które przysługują właścicielowi znaku (art, 296 Prawo własności przemysłowej). Poza karami grzywny grozi również kara pozbawienia do 2 lat wolności (art. 305).

Czy znak towarowy może być licencją?

Można udzielić innej osobie upoważnienia do używania znaku towarowego, zawierając z nią umowę licencyjną (art. 163, ust. 1 Prawo własności przemysłowej).

Czym jest EUIPO?

EUIPO jest to Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej. Zarządza znakami towarowymi i prawami do wzorów w UE oraz bazą utworów osieroconych. 

Dlaczego warto monitorować znaki towarowe i jaka jest rola kancelarii?

Monitorowanie znaku towarowego stanowi element działań profilaktycznych i analizy ryzyka, która jest przecież podstawą funkcjonowania każdego przedsiębiorstwa. Zainwestowanie w monitoring znaku towarowego już po jego rejestracji może niejednokrotnie zapobiec niepotrzebnym kosztom sporów sądowych (profesjonalny prawnik potrafi dobrze doradzić, kiedy warto wchodzić w spór) oraz przede wszystkim przeciwdziałać nieuczciwej konkurencji.

Wybranie odpowiedniej kancelarii prawnej na profesjonalnego pośrednika przed Urzędem, na pomoc w dobrze przeprowadzonym monitoringu znaku towarowego lub też na przedstawiciela przed sporem o prawo ochronne znaku towarowego stanowi ważną decyzję, która może skutecznie wesprzeć przedsiębiorcę.    

Artykuł Monitoring znaku towarowego – czy warto monitorować znak towarowy i gdzie zgłaszać sprzeciw? pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

Przedsiębiorstwa chętnie korzystają z takiego rozwiązania w obszarach zarządzania relacjami z klientami, kadrą i HR czy w księgowości. Pomimo wielu zalet usług w modelu SaaS, należy pamiętać, żeby w pełni zadbać o uregulowanie wszelkich niezbędnych aspektów umowy, aby w wypadku pojawienia się problemu, warunki odpowiedzialności za naruszenie umowy były jednoznacznie określone. Na co zatem zwrócić uwagę? Jakie kluczowe elementy powinny pojawić się w umowie w modelu SaaS?

Czym jest umowa SaaS – czy umowa Saas to umowa licencyjna i jak wybrać dostawcę?

Umowa SaaS zgodnie ze swoją nazwą – Software as s service – czyli oprogramowanie jako usługa podkreśla swoją najważniejszą cechę. W Saas kluczowe jest właśnie świadczenie usługi dostępu do funkcjonalności oprogramowania, a więc zapewnienie możliwości korzystania z niego z pełni funkcji w nim zawartych. Przedsiębiorca, który wykupuje dostęp za pośrednictwem umowy typu Saas, otrzymuje wraz z nim hosting i wsparcie techniczne ze strony dostawcy, co ma zapewnić prawidłowe działanie usługi. 

Cechą z pewnością wyróżniającą dostęp do oprogramowania w modelu Saas jest dostęp do niego za pośrednictwem chmury. Nie jest ono instalowane lokalnie u przedsiębiorcy, co z kolei występuje często w przypadku udzielania stricte licencji.

Umowa o świadczeniu usług Saas nie jest zawierana na wyłączność, to znaczy klient nie może oczekiwać, że dostęp będzie udzielony tylko i wyłącznie jego firmie – w przeciwieństwie do licencji wyłącznej. Zobowiązanie przez dostawcę do świadczenia ciągłej usługi (zapewnienie działania, wsparcia, dostępności) wykupuje się zasadniczo na zasadach abonamentu. Dokładne warunki są opisane w samej umowie. Firma ma zatem dostęp do oprogramowania, dopóki uiszcza opłaty za dany okres subkrybcyjny. Ponadto w umowie SaaS nie otrzymuje się dostępu do kodu źródłowego.

W wypadku umowy SaaS klient nie musi dbać o aktualizacje i potrzebne zmiany w oprogramowaniu, z którego korzysta, gdyż tym zajmuje się dostawca w ramach bieżącej obsługi. Inaczej wygląda sytuacja np. we wdrożeniu on-premise. Tutaj klient kupuje lub rozwija system u siebie, na własnej infrastrukturze, będąc samodzielnie zobowiązanym do dbania o aktualność programu. Niewątpliwą zaletą umowy SaaS jest tzw. skalowalność, czyli możliwość sprawnego dostosowywania usług do zapotrzebowania wielu firm jednocześnie.

Wydaje się zatem, że dość ważny jest wybór dostawcy oprogramowania SaaS – rozbudowane wsparcia, częstotliwość, skuteczność oraz odpowiedzialność, jaką na siebie bierze. Wszystko to zostaje uściślone w umowie SLA, która może zostać dołączona jako umowa utrzymaniowa, czyli dodatkowa gwarancja udzielanego wsparcia do otrzymywanej usługi.

Jakie są kluczowe elementy umowy modelu Saas – obowiązki dostawcy, prawa autorskie i zakres usługi? 

Umowa SaaS, tak jak każda umowa, wymaga dostosowania do użytkowanego systemu w firmie oraz precyzyjnego określenia wymagań i obowiązków. Należy dokładnie opisać funkcjonalności, do których użytkownik uzyskuje dostęp. Klient powinien otrzymać informację czy może korzystać, między innymi, z modelu fakturowania, integracji z innymi aplikacjami czy też API. Umowa powinna zawierać również listę funkcji czy ograniczeń (ilość użytkowników, którzy mają jednocześnie dostęp, limit przechowywania danych).

Umowa SaaS może być zawierana na czas określony, np. 12 miesięcy lub nieokreślony, w którym zawarty ma być okres wypowiedzenia – standardowo 30 dni, czyli powinno się opłacić bieżący miesiąc przed rezygnacją. W umowie utrzymaniowej, czyli SLA (Service Level Agreement), należy zawrzeć czas reakcji i czas usunięcia usterki, godziny wsparcia, procedurę zgłoszenia błędu lub potrzeby wsparcia czy też określenie mechanizmów przy eskalacji problemu. Klient musi wiedzieć, jaka będzie procedura postępowania w wypadku, gdy usterka nie zostanie usunięta przez dostępne mu wsparcie techniczne.

Umowa powinna obejmować również kary umowne oraz precyzyjne określenie odpowiedzialności, jaką ponosi dostawca za utratę danych, niedostępność systemu lub błędy w jego działaniu. Uściślenie tego, o jaki procent płaconego abonamentu nastąpiłoby pomniejszenie w dłuższej niedostępności systemu czy wyłączenie odpowiedzialności w wypadku awarii dostawców zewnętrznych (np. operatorów chmury), również powinno zostać zawarte w treści umowy. 

Własność danych wprowadzanych do systemu – ochrona danych osobowych i zgodność z RODO 

Usługa SaaS wiąże się dość wyraźnie z przetwarzaniem danych osobowych. Do systemu wprowadzane są liczne dane, jak np. dane osobowe klientów czy pracowników, dane finansowe, handlowe itd. Z umowy powinno wynikać, że:

• dostawca nie może wykorzystać tych danych do innych celów niż świadczenie usług w modelu SaaS, których dotyczy umowa – w tym nie może udostępniać ich podmiotom trzecim;
• klient pozostaje wyłącznym administratorem danych;
• istnieje możliwość dostępu do danych i ich pobrania przez klienta;
• sprecyzowano czas przechowywania danych po zakończeniu umowy.

Przede wszystkim przetwarzanie danych osobowych podlega pod przepisy RODO i treść umowy musi być z nim zgodna. W tym ujęciu klient pełni rolę administratora danych, a dostawca oprogramowania SaaS – podmiotu przetwarzającego. Zgodnie z RODO elementem umowy SaaS powinna absolutnie pojawić się umowa powierzenia danych osobowych (art. 28 RODO). Opisane muszą zostać: cel i zakres przetwarzania, kategorie danych, kategorie osób, których dane dotyczą, obowiązki stron umowy, zasady korzystania z podwykonawców, jak np. dostawcy chmury.

W umowie powinny pojawić się także zasady szyfrowania danych osobowych oraz opis stosowanych środków bezpieczeństwa. Powinna zostać także zawarta procedura postępowania w razie naruszenia ochrony danych osobowych. 

Jakie są sposoby rozliczania z usługodawcą za usługę oprogramowania Saas?

Jak już wspomniałem, w umowie modelu SaaS zazwyczaj najczęstszą płatnością jest model subskrypcyjny. Abonament na określony czas, czyli na miesiąc, ewentualnie rok, z opcją automatycznego przedłużenia, chyba że klient wypowie umowę. Za okres wypowiedzenia przyjmuje się przeważnie jeden okres rozliczeniowy. 

W umowie powinno się określić wysokość opłat, terminy płatności, częstotliwość fakturowania. Można również zawrzeć sposób rozliczenia np. ewentualnych nadpłat. W umowie powinno się również umieścić informacje dotyczące sytuacji braku płatności ze strony klienta, a więc procedurę postępowania w takim przypadku – naliczanie odsetek, termin ewentualnego zablokowania dostępu do usługi czy też warunki przywrócenia dostępu po uregulowaniu płatności.

Jakie są uprawnienia klienta – co zrobić, aby nie ponieść odpowiedzialności za naruszenie umowy Saas?

Tak już wspomniałem, podstawą umowy SaaS jest udzielenie za opłatą uprawnienia do korzystania z oprogramowania/aplikacji. Klient nie nabywa prawa dostępu do kodu źródłowego, nie otrzymuje fizycznej kopii oprogramowania. Otrzymuje dostęp za pośrednictwem internetu – poprzez przeglądarkę lub np. API – do oprogramowania i nie może go samodzielnie rozwijać, modyfikować i nie ma też możliwości samodzielnego instalowania systemu.

Klient ma zakaz:

• reverse engineeringu (rozszyfrowania sposobu działania aplikacji SaaS, odzyskania kodu źródłowego);
• kopiowania funkcji;
• przekazywania logowania osobom trzecim.

Wszystkie powyższe zakazy powinny znaleźć się w treści umowy/regulaminu.

Podkreślę, że otrzymane prawo do korzystanie z oprogramowania jest ograniczone do danej firmy-klienta, i jest niewyłączne (czyli może być udzielane każdemu przedsiębiorstwu, które wykupi dostęp), nieprzenoszalne i zazwyczaj bez prawa udostępniania osobom trzecim (chyba że postanowiono inaczej i umowa dokładnie to precyzuje).

Klient nie ma prawa do podzlecania dostępu zewnętrznej firmie, jeśli umowa o tym nie mówi. W wypadku zapotrzebowania współpracy z firmą outsourcingową należy zastrzec w umowie prawo do korzystania przez podwykonawcę (najlepiej z określeniem celu, zakresu i odpowiedzialności).

System modelu SaaS może być zintegrowany z innymi systemami klienta, ale tylko pod warunkiem, że określa to wyraźnie umowa oraz istnieją warunki techniczne, które dopuszczają taką możliwość. Techniczne możliwości zależą tu m.in. od: dostępności API, zakresu dokumentacji czy możliwości konfiguracji systemu. Przypomnę, że integracja nie oznacza ingerencji w kod źródłowy.

Pod kątem prawnym taka integracja byłaby dopuszczalna, o ile umowa zawierałaby taką klauzulę, w której określałaby warunki, w tym zakres, odpowiedzialność i bezpieczeństwo, oraz sama nie zawierała zakazu modyfikowania środowiska. Powinno się również brać pod uwagę już posiadane przez klienta licencje – czy może on tworzyć połączenia pomiędzy oprogramowaniem SaaS a swoimi systemami.

Warto zadbać o precyzję w wytyczaniu granic i określaniu możliwości korzystania z oprogramowania, niż ograniczać się jedynie do suchego komunikatu „nabycia prawa do korzystania z aplikacji”.

Jaki jest czas trwania umowy – rozwiązywanie sporów, wypowiedzenie umowy za jej naruszenie?

Oprócz zwykłego wypowiedzenia umowy, czyli z określonym terminem wypowiedzenia (np. miesięcznym), warto w umowie uwzględnić także wypowiedzenie umowy w szczególnych sytuacjach:

• stale powracający brak dostępności systemu, a więc naruszenie umowy (w umowie utrzymaniowej SLA powinno zawrzeć się dopuszczalny procent czasu braku dostępności);
• stałe zaległości w opłacaniu abonamentu;
• naruszenie przepisów w związku z przetwarzaniem danych osobowych;
• nieautoryzowane działanie użytkowników systemu (np. próby obejścia zabezpieczeń).

W celu zabezpieczenia ciągłości działania systemu, warto w umowie zawrzeć stosowne mechanizmy ochronne:

• klauzule kontynuacji usług w wypadku np. zmiany właściciela dostawcy usługi;
• procedurę łatwego i szybkiego przeniesienia danych do innego systemu, o ile zajdzie taka potrzeba;
• backup dla klienta, jeśli zajdzie taka potrzeba.

Pomimo że umowa w modelu SaaS polega „jedynie” na udzieleniu dostępu do korzystania oprogramowania, to należy w niej zapisać także procedury, które znajdą zastosowanie po zakończeniu umowy. Mowa tutaj choćby o:

• obowiązku usunięcia danych klienta przez dostawcę;
• możliwości migracji danych do innego dostawcy;
• procedurę i koszty eksportu danych.

Zawarcie tych informacji pozwoli zapewnić ciągłość działania Twojej firmie.

Czy umowa Saas to umowa prosta – jak nie wpaść w pułapkę i nie popełnić błędu?

Przy pisaniu umowy SaaS zdecydowanie warto skorzystać z pomocy kancelarii prawnej, gdyż istnieje co najmniej kilka aspektów, których nie można pominąć, ani o nich zapomnieć. Należy pamiętać m.in. o:

• braku rozróżnienia między licencją a usługą – chociaż w samej umowie SaaS zostało zaszyte pojęcie licencji, to jednak jej podstawową i wyróżniającą funkcją jest usługa dostępu do funkcjonalności oprogramowania, a nie udzielenie na niego licencji, nie można zatem posługiwać się terminami charakterystycznymi dla umowy licencyjnej, gdyż może spowodować to niejednoznaczność prawną co do charakteru umowy;
• braku umowy SLA lub posługiwanie się w niej zbyt ogólnymi pojęciami;
• braku umowy powierzenia danych osobowych;
• unikaniu precyzyjnych określeń w opisie funkcjonalności systemu – np. samo stwierdzenie „platforma CRM”;
• braku klauzuli umowy na temat eksportu danych i ich formacie – może spowodować to utratę dostępu do danych przez klienta po zakończeniu umowy;
• braku uregulowania kwestii odpowiedzialności za dane.

Jak napisać umowę Saas korzystną i zgodną z prawem – pomoc prawnika?

Trudno zaprzeczyć, że pomimo pozorów prostoty, umowa SaaS jest złożonym dokumentem. Podstawą dla niej jest Kodeks cywilny, ale niemniej kluczową rolę odgrywa w jej powstawaniu prawo autorskie i prawa pokrewne oraz RODO. Umowa, która dotyczy usługi korzystania z funkcjonalności oprogramowania komputerowego, z uwagi na jej złożony charakter wymaga, aby w jej powstawaniu brał udział prawnik dobrze zorientowany w prawie IT. Bardzo istotne jest, aby rozumieć jak dana usługa działa i jakie ewentualne ryzyka ze sobą niesie.

Doświadczony w tych kwestiach prawnik będzie potrafił przetłumaczyć wymagania biznesowe i techniczne na zapisy w umowie, doradzi i zadba, jak odpowiednio zabezpieczyć dane, przygotuje precyzyjną umowę utrzymaniową czy zbalansuje interesy obydwu stron (dobra umowa zabezpiecza obydwie strony). Źle napisana umowa może przynieść znacznie większe koszty niż te, które można przeznaczyć na skuteczną pomoc prawną.

Niech duże zalety modelu Saas nie przyćmią ryzyka – o czym pamiętać?

Model SaaS zmienił sposób korzystania z oprogramowania – uprościł dostęp, obniżył koszty wejścia i pozwolił firmom szybciej się rozwijać. Należy jednak pamiętać, aby nie lekceważyć procesu tworzenia umowy, gdyż za błędy w dostępności systemu, utratę danych czy naruszenia RODO nadal ktoś ponosi odpowiedzialność, a wcale nie będzie to zawsze dostawca.

Umowa to jedyne narzędzie, które reguluje prawa i obowiązki stron, a w razie potrzeby pozwala dochodzić roszczeń. Brak precyzji, gotowy szablon lub ogólnikowe postanowienia często działają na niekorzyść obydwu stron, dlatego im wcześniej i bardziej precyzyjnie uregulujemy zasady współpracy, tym większa szansa, że unikniemy niepotrzebnych nieporozumień i konfliktów oraz skutecznie zabezpieczymy własne interesy.

Artykuł Jak bezpiecznie uregulować dostęp do usługi SaaS? Umowa w modelu SaaS – podstawowe zasady i aspekty prawne pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

Czym są spory o własność intelektualną? Spory między innymi o utwór, znak towarowy czy patent

Zgodnie z definicją przywoływaną przez Urząd Patentowy RP, w słowniku terminów dostępnym na stronie internetowej urzędu, własność intelektualna jest obszernym pojęciem obejmującym wszelkie wytwory ludzkiego umysłu. Zgodnie z art. 2 pkt viii) Konwencji o ustanowieniu Światowej Organizacji Własności Intelektualnej, własność intelektualna oznacza prawa odnoszące się do: dzieł literackich, artystycznych i naukowych, interpretacji artystów interpretatorów, wynalazków z każdej dziedziny techniki, odkryć naukowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, nazw handlowych oraz oznaczeń handlowych, ochrony przed nieuczciwą konkurencją. Pojęcie to obejmuje m.in. prawo autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej, prawa do baz danych, dobra osobiste, czy inne prawa do know-how[1].

W wypadku prawa autorskiego jego przedmiotem będzie „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia” (art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).  Omawiając to na przykładzie programu komputerowego, własnością intelektualną nie będzie sam w sobie niematerialny pomysł czy idea, która zawarta jest w programie. Program będzie przedmiotem prawa autorskiego dopiero, gdy zostanie zmaterializowany w napisanym kodzie i to właśnie ów kod będzie stanowić własność intelektualną, którą będzie dysponował twórca tego kodu, czyli programista.

Na marginesie należy wskazać, że ochrona prawna własności intelektualnej nie wiąże się jedynie ze sprawą cywilną lub karną prowadzoną w sądzie. Oczywiście do takiej może dojść przede wszystkim, kiedy strony, np. dwa przedsiębiorstwa lub firma oraz pracownik nie dojdą do porozumienia w drodze polubownej. W zakresie własności przemysłowej ochrona prawna IP realizowana jest jednak także poprzez zgłoszenia wnoszone do urzędów (np. Urzędu Patentowego  RP czy EUIPO).  Przede wszystkim, przedsiębiorca może uzyskać prawo ochronne na swój znak towarowy i zabezpieczyć się przed jego użytkowaniem przez inne firmy. Jeśli z kolei nie zgadzamy się z rejestracją znaku przez inny podmiot, zgłoszony może zostać przez nas sprzeciw wobec znaku towarowego, który przykładowo jest podobny do lub taki sam do znaku towarowego, stosowanego przez nas (a tym samym narusza on nasze prawo). Możliwe jest również wniesienie sprzeciwu od już zarejestrowanego znaku towarowego. .

Natomiast stricte sprawy sądowe z zakresu własności intelektualnej rozpatrywane są przez sądy do spraw własności intelektualnej. W I instancji sprawy rozpatrują wydziały Sądów Okręgowych w Warszawie, Gdańsku, Poznaniu, Lublinie i Katowicach, natomiast w II instancji – Sądy Apelacyjne w Poznaniu i w Warszawie. Rozpatrywane są sprawy z zakresu:

• praw własności przemysłowej
• praw autorskich
• nieuczciwej konkurencji
• ochrony dóbr osobistych w celu indywidualizacji, reklamy lub promocji przedsiębiorcy, towarów lub usług
• ochrony dóbr osobistych w związku z działalnością naukową lub wynalazczą.

Konieczne jest, aby strona była reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego.

[1] https://uprp.gov.pl/pl/slownik-terminow?nazwa=W%C5%82asno%C5%9B%C4%87-intelektualna.

Jak chronić i zapobiegać naruszeniu prawa własności intelektualnej?

Jak widać powyżej temat własności intelektualnej, a co za tym idzie sporów IP, jest dość rozległy i nie sposób jest, abym omówił w jednym artykule wszystkie przypadki. Przedsiębiorcy mogą podejmować różnorodne działania, których celem jest szeroko pojęta ochrona ich własności intelektualnej. Zazwyczaj odpowiednie działania należy przedsięwziąć na wczesnym etapie działalności, przykładowo zabezpieczając prawa autorskie w umowie, czy dokonując rejestracji znaku towarowego. Rozważając kwestie zastosowania odpowiednich środków, ogólnie rzecz ujmując, w pierwszej kolejności przedsiębiorca powinien wziąć pod uwagę poniższe kwestie, związane ze swoją działalnością:

• w jakich rejonach geograficznych chce operować;
• czy firma funkcjonuje na cudzych rozwiązaniach czy projektuje i wykorzystuje własne rozwiązania;
• jakie własne rozwiązania wykorzystywane w firmie chciałby zabezpieczyć i dalej rozwijać albo sprzedawać je dalej i w jaki sposób;
• czy firma posiada swój znak rozpoznawczy, który może podlegać rejestracji jako znak towarowy.

Wybór odpowiednich środków zabezpieczenia IP zależy oczywiście od tego, co chcemy osiągnąć i jakie prawo zabezpieczyć. Przedsiębiorcy muszą dostosować środki do danego rodzaju prawa własności intelektualnej- inne bowiem środki będziemy podejmować w przypadku znaków towarowych, a inne w przypadku zabezpieczenia utworu, który tworzymy w ramach firmy. Omówię krótko zabezpieczanie własności intelektualnej firmy na podstawie dwóch przykładów.

Rejestracja znaku towarowego w polskim i unijnym urzędzie i uzyskanie patentu w Urzędzie Patentowym

Jeśli naszym celem jest zapewnienie ochrony znaku towarowego na terenie Polski, powinniśmy zgłosić wybrane oznaczenie do Urzędu Patentowego RP. Zgłoszenia możemy dokonać osobiście lub za pośrednictwem pełnomocnika. Może nim być np. adwokat, radca prawny lub rzecznik patentowy. Zgłoszenia dokonuje się albo w siedzibie Urzędu (mieści się na al. Niepodległości 188/192, 00-950 Warszawa), pocztą albo elektronicznie za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych Urzędu Patentowego RP. W tym ostatnim przypadku będzie konieczne założenie konta na platformie.

Natomiast rejestracji unijnego znaku towarowego dokonuje się w Urzędzie Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO) w Alicante. Można to zrobić na kilka sposobów, ale z pewnością najwygodniejszym i najtańszym sposobem jest rejestracja elektroniczna poprzez stronę Urzędu. Pozostałe opcje to droga pocztowa, wysyłka faksem lub osobiste złożenie dokumentów w siedzibie Urzędu – Avenida de Europa 4, 03008 Alicante. Na stronie EUIPO możemy również sprawdzić czy nasza firma kwalifikuje się do funduszu dla małych i średnich przedsiębiorstw. Dzięki niemu można ubiegać się o dotacje i zwrot nawet 75% kosztów od EUIPO. Towary i usługi wyszukuje się za pomocą narzędzia TMclass.

System międzynarodowej rejestracji znaków towarowych jest regulowany Porozumieniem madryckim dotyczącym międzynarodowej rejestracji znaków z 14.04.1891 r. oraz protokołem do Porozumienia madryckiego przyjętym 27.06.1989 r. Biuro Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO), które znajduje się w Genewie, stanowi administracje Systemu Madryckiego. Ma on na celu ułatwienie zarejestrowania znaku towarowego dla państw członkowskich Systemu Madryckiego. Za pomocą jednej rejestracji albo jednego zgłoszenia znaku bazowego w kraju pochodzenia można uzyskać możliwość zastrzeżenia znaku na cały obszar, który obejmuje około 130 krajów.

Pamiętajmy, że kluczowe jest w pierwszej kolejności ustalenie zasięgu działań naszej firmy. Nie ma obowiązku rejestrowania znaku w sposób nadmiarowy, czyli na większym obszarze geograficznym niż jest to nam potrzebne. Co więcej takie działania mogą przynieść więcej szkody, gdyż zwiększa się prawdopodobieństwo, że w którymś kraju zostanie wniesiony sprzeciw przez firmę, która używa już znaku, jaki chcielibyśmy zarejestrować.

Więcej na temat rejestrowania znaków na terenie Polski, a także zagranicą możesz przeczytać w tekstach na naszym blogu: „Rejestracja znaku towarowego w Polsce – dlaczego warto zastrzec znak towarowy i koszty rejestracji w Urzędzie Patentowym RP” (TUTAJ LINK) oraz „Ochrona znaku towarowego w Unii Europejskiej i na świecie – rejestracja znaku towarowego w EUIPO i na resztę świata” (TUTAJ LINK).

Na czym polegają umowy przenoszące prawo autorskie majątkowe i umowy licencyjne?

Posiadanie autorskich praw majątkowych daje możliwość swobodnego i zgodnego z prawem korzystania z utworu. Przykładowo, jeśli mamy do czynienia z firmą informatyczną, tworzy ona rozwiązania informatyczne dla swoich klientów- w takim wypadku częstym modelem działania jest przeniesienie praw autorskich do tych rozwiązań, co zapewnia klientowi swobodę korzystania z nich. W takim wypadku jest bardzo istotne, aby firma informatyczna posiadała prawa autorskie do takich programów- musi je zatem wcześniej skutecznie nabyć od swoich współpracowników, którzy pracują nad ich przygotowaniem.  W przypadku, gdy utwór (program komputerowy) jest tworzony przez pracownika zatrudnionego przez przedsiębiorcę na umowę o pracę w wyniku swoich obowiązków, to prawa autorskie do takiego utworu przysługują pracodawcy z mocy prawa, chyba że strony uregulują te kwestie inaczej w umowie (np. ustalając inny moment przejścia praw autorskich).

Zasadniczo możliwość korzystania z utworu przez daną firmę może zostać uzyskana w dwojaki sposób: poprzez zawarcie ww. umowy przenoszącej prawa autorskie majątkowe;

• poprzez zawarcie umowy licencyjnej.

Podstawową różnicą względem umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych jest to, że w przypadku licencji twórca umożliwia nabywcy jedynie korzystanie z utworu, podczas gdy prawa autorskie majątkowego pozostają cały czas przy twórcy. Umowa licencyjna nie sprawia, że osoba nabywająca staje się właścicielem utworu, co więcej wcale nie musi być jedynym podmiotem, który w tym czasie posiada prawo do korzystania z utworu, choć zależy to od rodzaju licencji (wyłączna, niewyłączna).

Licencja wyłączna polega na udzieleniu wyłącznego prawa do korzystania z utworu tj.  twórca udziela licencji tylko jednemu podmiotowi, który będzie mieć pewność, że nikt poza nim nie ma prawa do korzystania z utworu w czasie obowiązywania licencji. Zazwyczaj licencja wyłączna dotyczy rozwiązań dedykowanych dla klienta. Natomiast licencja niewyłączna  polega udzielaniu licencji podmiotom trzecim bez prawa wyłączności – a zatem twórca może udzielać prawa do korzystania z utworu dowolnej ilości osób lub podmiotów. Takie licencje dotyczą często popularnego oprogramowania, z którego może korzystać wiele podmiotów lub osób.

W obydwu typach licencji jest możliwość zawarcia zapisu o udzieleniu sublicencji przez licencjobiorcę. Zatem, jeśli zależy ci, aby twoja firma mogła udzielać dalszych licencji na dane  rozwiązania, musisz pamiętać o zawarciu odpowiedniego zapisu w umowie licencyjnej.

Sytuacja jest inna wówczas, gdy mamy do czynienia z przeniesieniem praw autorskich. Zgodnie z ustawą o prawie autorskich i prawach pokrewnych „Umowa zobowiązująca do przeniesienia autorskich praw majątkowych przenosi na nabywcę, z chwilą przyjęcia utworu, prawo do wyłącznego korzystania z utworu na określonym w umowie polu eksploatacji, chyba że postanowiono w niej inaczej” (art. 64). Należy jednak pamiętać, że zgodnie z art. 46 ustawy twórca zachowuje wyłączne prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego. Oznacza to, że nabywający autorskie prawa majątkowe nie może dokonywać swobodnych zmian i modyfikacji na utworze. Aby tak się stało, musi dodatkowo uzyskać pozwolenie twórcy w tym zakresie- dlatego tak ważne jest zabezpieczenie tych kwestii w umowie. Należy także wskazać, że przeniesienie autorskich praw majątkowych nie oznacza, że przenoszone zostają prawa osobiste do utworu. Prawa osobiste autorskie zostają przy twórcy i są niezbywalne- można jednak zawrzeć zobowiązanie do ich niewykonywania lub nawet upoważnić podmiot nabywający prawa autorskie do ich wykonywania (np. w zakresie oznaczenia autorstwa).

Jakie są konsekwencje prawne naruszenia patentu lub prawa autorskiego?

Zarówno prawo własności przemysłowej oraz ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje nie tylko odpowiedzialność cywilną za naruszenie przepisów, ale także odpowiedzialność karną. W zakresie odpowiedzialności karnej odpowiednio traktują o tym art. 303-310 ustawy prawo własności przemysłowej oraz art. 115-123 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przykładowo karane jest przywłaszczenie i wprowadzenie w błąd innej osoby co do autorstwa, rozpowszechnianie, bezprawne wprowadzenie do obrotu, a najwyższą karę, czyli pozbawienie wolności do 5 lat, przewidywane jest za uczynienie z popełnionego przestępstwa stałego źródła dochodu (art. 118 ust. 2 prawa autorskiego, art. 305, ust. 3 prawa własności przemysłowej). W zakresie odpowiedzialności cywilnej regulacje zawarte są w art. 283-302 ustawy prawo własności przemysłowej oraz 78-80 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. 

Oczywiście, odpowiednie zabezpieczenie na wypadek naruszenia praw autorskich lub innych praw własności intelektualnej przez twórców, którzy tworzą utwory na zlecenie danego podmiotu, warto zawrzeć w odpowiedniej umowie. W takim przypadku należy w umowie z twórcą zawrzeć odpowiednie postanowienia, w których twórca oświadczy, że  stworzone przez niego utwory nie będą naruszały praw osób trzecich. Warto w tym zakresie zastrzec odpowiednią karę umowną wraz z prawem dochodzenia odszkodowania w przypadku przekroczenia wartości szkody, a także klauzulę indemnifikacyjną, czyli zwolnienie firmy z odpowiedzialności przez twórcę.

Jaka jest rola kancelarii prawnej lub rzecznika patentowego w sądowym sporze IP?

W kwestiach dotyczących ochrony praw własności intelektualnej ważne jest, a często nawet konieczne, skorzystanie z usług wykwalifikowanej kancelarii prawnej. Należy także mieć na uwadze, że w niektórych przypadkach zastępstwo przez profesjonalnego pełnomocnika jest obowiązkowe, tj. wymagane przez przepisy. Nawet jednak jeśli przepisy tego wprost nie wymagają to warto skorzystać z profesjonalnej pomocy, aby mieć pewność, że nasze prawa będą należycie zabezpieczone. Jedynie adwokat, radca prawny czy też rzecznik patentowy, który dobrze orientuje się w orzecznictwie prawa autorskiego i praw pokrewnych czy w zakresie prawa własności przemysłowej, będzie w stanie skutecznie działać w kontekście ochrony prawnej utworu, znaku towarowego lub wynalazku. Znajomość norm oraz orzeczeń wydawanych dotąd przez sądy, a także znajomość codziennej praktyki biznesowej, wydają się tutaj kluczowe.

W przypadku sporu, pełnomocnik będzie również bardzo przydatny w kontekście negocjacji, gdyż na tym etapie można rozwiązać przynajmniej niektóre ze sporów w zakresie własności intelektualnej. . Najgłośniejsza chyba sprawa związana ze sporem o własność intelektualną, a dokładniej z kwestią niewspółmiernie niskiego wynagrodzenia dla twórcy przy niespodziewanie wysokim zysku, zakończyła się właśnie ugodą. Mowa tutaj o sporze pomiędzy Andrzejem Sapkowskim a firmą CD Projekt, która stworzyła grę Wiedźmin opartą na jego twórczości. Gra przyniosła ogromne dochody, jakie okazały się niewspółmierne do uzgodnionego wynagrodzenia dla twórcy. Art. 43 ustawy mówi, że wynagrodzenie twórcy musi być godziwe i odpowiednie, a gdyby okazało się niewspółmiernie niskie, to twórca może żądać podwyższenia go za pośrednictwem sądu (art. 44).         

Ważną rolę pełnomocnik może odegrać również w procesie ochrony własności intelektualnej, podejmowania działań zapobiegawczych w postaci zabezpieczenia IP konkretnej firmy. Przy podpisywaniu umowy – nie ma tu znaczenia czy przenoszącej prawa majątkowe czy licencji – należy pamiętać o jak największym uściśleniu warunków korzystania z utworu, przykładowego tu oprogramowania komputerowego. Mowa tutaj przykładowo o polach eksploatacji, czyli określeniu, jak i gdzie ma być używany utwór, czy też zabezpieczeniu praw zależnych do utworu, czy autorskich prawa osobistych.

Własność intelektualna to obecnie nie tylko fundament twórczości i innowacji, ale również ważny element budowania przewagi konkurencyjnej. Złożoność przepisów, rozpiętość zagadnień – od praw autorskich, przez znaki towarowe, po ochronę wynalazków – sprawia, że już w sferze ochrony i zapobieganiu warto korzystać z profesjonalnego wsparcia prawnego. Pomoc stosownego pełnomocnika wydaje się niezbędna przy tworzeniu umów czy dochodzeniu roszczeń w razie ich naruszenia. Spory o własność intelektualną to dziś codzienność wielu firm, dlatego warto działać z wyprzedzeniem – świadomie, strategicznie i z odpowiednim zapleczem prawnym.

Artykuł Pomoc prawna w sporze o własność intelektualną – naruszenie prawa własności intelektualnej a prawo autorskie i przemysłowe pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

Jak to się jednak mówi – qui pro quo, czyli nie ma nic za darmo. Nie mam tu na myśli jedynie prowizji, jaką muszą otrzymywać agenci. W umowie agencyjnej należy pamiętać o nie tylko sposobie rozliczania się czy wysokości wynagrodzenia. Istnieje wiele aspektów charakterystycznych dla umowy prowizyjnej, na które należy uważać i pamiętać o nich. Przepisy są dość jasno określone i przy zawieraniu takiej umowy trzeba zachować ostrożność, gdyż swoboda na modyfikacje na potrzeby obydwu stron jest tu dość ograniczona. O czym zatem należy pamiętać? Na co zwrócić uwagę przy zawieraniu umowy agencyjnej?

Czym jest umowa prowizyjna?

Przepisy umowy agencyjnej reguluje Kodeks cywilny, a dokładniej art. 758-764⁹. Zgodnie z treścią art. 758 §1 przez umowę agencyjną przyjmujący zlecenie (agent) zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, do stałego pośredniczenia, za wynagrodzeniem, przy zawieraniu z klientami umów na rzecz dającego zlecenie przedsiębiorcy albo do zawierania ich w jego imieniu.

Co istotne, do zawierania umów w imieniu dającego zlecenie oraz do odbierania dla niego oświadczeń agent jest uprawniony tylko wtedy, gdy ma do tego umocowanie (art. 758 §2). Czyli przy umowie prowizyjnej, gdzie stronami są przedsiębiorca oraz agent, nie można domyślnie przyjmować, że ten drugi ma prawo przyjmować oświadczenia i zawierać umowy w imieniu klienta (przedsiębiorcy). Agent musi posiadać do tego stosowny dokument pełnomocnictwa.   

Co w umowie agencyjnej należy umieścić – postanowienia umowne?

Umowa agencyjna nie musi być zawierana w formie pisemnej. Jej forma może być dowolna, również ustna, ale każda ze stron może żądać od drugiej pisemnego potwierdzenia treści umowy oraz postanowień ją zmieniających lub uzupełniających, a zrzeczenie się tego uprawnienia jest nieważne (art. 758²).

Niezależnie od formy, w umowie agencyjnej warto zawrzeć następującego postanowienia:

• określenie, co jest przedmiotem umowy, czyli ogólnie do czego zobowiązuje się agent, wobec kogo i jaki kształt ma mieć wynagrodzenie;
• szczegółowy zakres obowiązków/uprawnień agenta wobec zleceniodawcy;
• zakres obowiązków zleceniodawcy- w tym w zakresie dotyczącym współpracy z agentem oraz udzielania mu niezbędnych informacji;
• opis jak wygląda proces pozyskiwania klientów przez agenta;
• sposób i termin, w jakim zleceniodawca informuje agenta o zawarciu umowy z pozyskanym przez agenta klientem (jeśli agent nie ma uprawnienia do zawierania umów w imieniu zleceniodawcy);
• agent powinien zabezpieczyć sobie przekazywanie informacji przez zleceniodawcę o wysokości umówionego z klientem wynagrodzenia – na wypadek nieprzekazania takiej informacji w terminie warto zastrzec sobie karę umowną;
• dokładne omówienie do czego jest umocowany agent – tutaj może być właśnie zawarte umocowanie-pełnomocnictwo do np. zawierania umów w imieniu zleceniodawcy;
• podanie danych kontaktowych obydwu stron umowy;
• informacja na temat poufności – zgodnie z art. 760 KC każda ze stron zobowiązuje się do zachowania lojalności wobec drugiej, częstym jest jednak także dodawanie dodatkowych postanowień w tym zakresie- definiowanie, czym jest poufność, a także zastrzeżenie kary umownej na wypadek naruszenia tych postanowień;
• omówienie wynagrodzenia agenta – termin wystawienia faktury VAT, termin wypłaty wynagrodzenia, zwrot ewentualnych kosztów, jeśli pozyskanie czy też polecanie klienta wiązało się z dodatkowymi kosztami, a także, czy wynagrodzenie jest w formie prowizji czy stałego wynagrodzenia w danym miesiącu (ryczałtu) albo ma formę mieszaną;
• określenie czasu trwania umowy agencyjnej – czy na czas oznaczony czy nieoznaczony oraz sposób rozwiązania umowy agencyjnej.

Jakie są obowiązki agenta przy zawieraniu z klientami umów na rzecz dającego zlecenie?

Agent w działalności zgodnie z zawartą umową prowizyjną jest przedstawicielem przedsiębiorcy, więc jest on, w pierwszej kolejności, obowiązany do zachowania tajemnicy przedsiębiorstwa oraz lojalności wobec zleceniodawcy. Zgodnie z art. 760¹ §1 agent ma obowiązek w szczególności przekazywać wszelkie informacje mające znaczenie dla dającego zlecenie oraz przestrzegać jego wskazówek uzasadnionych w danych okolicznościach, a także podejmować, w zakresie prowadzonych spraw, czynności potrzebne do ochrony praw dającego zlecenie. Powyższy obowiązek nie może zostać wyłączony z umowy.

Tak jak wspomniałam, w zależności od ustaleń, jakie są zawarte w umowie, agent posiada, lub też nie, umocowanie do wykonywania czynności w imieniu przedsiębiorcy (zleceniodawcy). Może być to np.:

• zawieranie umów lub podejmowanie innych czynności prawnych;
• przyjmowanie w imieniu zleceniodawcy oświadczeń woli lub innych oświadczeń, w tym reklamacji;
• przyjmowanie w imieniu zleceniodawcy wynagrodzenia lub innych korzyści finansowych lub materialnych;

Przy reprezentowaniu przedsiębiorcy, agent ma obowiązek posługiwać się oficjalnymi dokumentami uzyskanymi od zleceniodawcy. Ponadto zobowiązuje się zachować w poufności wszelkie informacje będące tajemnicą przedsiębiorstwa.

W ramach zobowiązań umownych agenta można również wymienić:

• przedstawienie oferty handlowej przedsiębiorcy;
• negocjowanie warunków umów i zawarcie umowy (w przypadku odpowiedniego umocowania);
• poświadczenie posiadania stosownych kwalifikacji do świadczenia usług, których dotyczy umowa;
• w wypadku braku umocnienia do zawierania umów w imieniu zleceniodawcy – określenie sposobu i terminu, w jakim agent poinformuje przedsiębiorcę o zainteresowanym podjęciem kontaktu klientem.

W celu uniknięcia wątpliwości interpretacyjnych warto, aby w umowie jasno wskazać, czy agent ma umocowanie do zawierania umów lub składania oświadczeń w imieniu zleceniodawcy i w jakim zakresie. Można przykładowo zezwolić agentowi na negocjowanie z klientem warunków umów, jednak zastrzec, że umowa musi zostać podpisana przez zleceniodawcę osobiście.

Jakie są obowiązki zleceniodawcy – uregulowanie zapłaty i obowiązek informacyjny?

Główne obowiązki zleceniodawcy określa art. 760² KC.  Zleceniodawca jest zobowiązany przekazywać agentowi dokumenty i informacje potrzebne do prawidłowego wykonania umowy oraz w rozsądnym czasie zawiadomić agenta o przyjęciu lub odrzuceniu propozycji zawarcia umowy oraz o niewykonaniu umowy, przy zawarciu jakiej agent pośredniczył lub którą zawarł w imieniu dającego zlecenie. Tutaj wszystko zależy od umocowania, jakie posiada agent. Ponadto zleceniodawca ma obowiązek zawiadomić agenta o tym, że liczba umów, których zawarcie przewiduje, lub wartość ich przedmiotu będzie znacznie niższa niż ta, której agent mógłby się normalnie spodziewać.  Co istotne – umowy agencyjne, które są sprzeczne z powyższymi postanowienia są nieważne. Przepisy nie wykluczają jednak możliwości doprecyzowania przepisów, w szczególności poprzez wskazanie terminów, w jakich zleceniodawca powinien powiadomić agenta o przyjęciu lub odrzuceniu możliwości zawarcia umowy.   

Zleceniodawca jest również zobowiązany do wypłacania agentowi wynagrodzenia na warunkach uzgodnionych w umowie. W wypadku, gdy agent nie ma umocowania do zawierania umów czy przyjmowania wynagrodzenia od klienta, zleceniodawca musi poinformować, w ustalonym w umowie terminie, o wystawieniu faktury VAT klientowi. Ma on także obowiązek zwrócić agentowi dodatkowe koszty (np. podróży służbowej), o ile tamten je wcześniej zgłosił.

Jak ustala się prowizję – od czego zależy wysokość wynagrodzenia za zlecenie i kiedy należy się ona agentowi?

Prowizja rozumiana jest jako wynagrodzenie, którego wysokość zależna jest od liczby i/lub wartości zawartych umów przez agenta. W wypadku, gdy nie została ona określona w umowie, należy się ona w wysokości zwyczajowo przyjętej w stosunkach danego rodzaju, w miejscu działalności prowadzonej przez agenta, a w razie niemożliwości określenia prowizji w ten sposób, należy mu się prowizja w odpowiedniej wysokości, która uwzględnia wszystkie okoliczności bezpośrednio związane z wykonaniem zleconych mu czynności przez przedsiębiorcę (art. 758¹).  Aby uniknąć konfliktów w zakresie ustalenia wysokości należnej prowizji zawsze należy określić zasady jej ustalania jak najbardziej szczegółowo. Zazwyczaj w umowach przyjmuje się odpowiedni procent z wartości zawartej umowy lub płatności uiszczanych przez klienta.

Kiedy agent może żądać prowizji?

• może jej żądać od umów zawartych w trakcie trwania umowy agencyjnej, o ile do ich zawarcia doszło w wyniku działań agenta lub jeśli zostały one zawarte z klientami pozyskanymi przez agenta poprzednio z umów tego samego rodzaju (art. 761 §1);
• gdy zostało mu przyznane prawo wyłączności w odniesieniu do oznaczonej grupy klientów lub obszaru geograficznego, a w czasie trwania umowy została bez udziału agenta zawarta umowa z klientem z tej grupy lub obszaru (art. 761 §2);
• już po rozwiązaniu umowy agencyjnej – jeśli spełnione są powyższe warunki, a propozycję zawarcia umowy dający zlecenie lub agent otrzymał od klienta przed rozwiązaniem umowy agencyjnej (art. 761¹ §1);
• już po rozwiązaniu umowy agencyjnej – o ile do zawarcia umowy z klientem doszło w przeważającej mierze w wyniku działalności agenta w okresie trwania umowy agencyjnej, a zarazem w rozsądnym czasie od jej rozwiązania (art. 761¹ §2).  

Jakie są natomiast terminy związane z nabywaniem prowizji?

• Kiedy nie ma odmiennego postanowienia w umowie agent nabywa prawo do prowizji z chwilą, w której dający zlecenie powinien był, zgodnie z umową z klientem, spełnić świadczenie albo faktycznie je spełnił, albo swoje świadczenie spełnił klient. Jednakże strony nie mogą umówić się, że agent nabywa prawo do prowizji później niż w chwili, w jakiej klient spełnił świadczenie albo powinien był je spełnić, gdyby dający zlecenie spełnił świadczenie (art. 761³ §1);
• termin wymagalności roszczenia o zapłatę prowizji stanowi upływający ostatni dzień miesiąca następującego po kwartale, w którym agent nabył prawo do prowizji (art. 761³ §2);
• dający zlecenie ma obowiązek złożyć agentowi oświadczenie zawierające dane o należnej mu prowizji nie później niż w ostatnim dniu miesiąca następującego po kwartale, w którym agent nabył prawo do prowizji (761⁵ §1).

Interesującym przypadkiem jest tzw. prowizja del credere, czyli otrzymana za odrębnym wynagrodzeniem. W umowie agencyjnej można zastrzec, że agent za odrębnym wynagrodzeniem, w uzgodnionym zakresie, odpowiada za wykonanie zobowiązania przez klienta. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, agent odpowiadałby za to, że klient spełni świadczenie. W wypadku niezachowania formy pisemnej poczytuje się umowę agencyjną za zawartą bez takiego zastrzeżenia. Co więcej odpowiedzialność agenta może dotyczyć tylko oznaczonej umowy lub umów z oznaczonym klientem, przy których zawarciu pośredniczył albo które zawarł w imieniu dającego zlecenie (art. 761⁷). Nie jest jednak dopuszczalne zawieranie umowy agencyjnej w taki sposób, że prowizja del credere byłaby jedynym wynagrodzeniem agenta. Jednocześnie, agent nie może żądać prowizji, gdy oczywiste jest, że umowa z klientem nie zostanie wykonana na skutek okoliczności, za które dający zlecenie nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli zaś prowizja została już agentowi wypłacona, podlega ona zwrotowi. Ustawa zastrzega przy tym, że postanowienie umowy agencyjnej mniej korzystne dla agenta jest nieważne.

Wypowiedzenie umowy agencyjnej – warunki i świadczenie wyrównawcze

W wypadku zawarcia umowy agencyjnej na czas nieoznaczony termin jej wypowiedzenia to na miesiąc naprzód w pierwszym roku, na dwa miesiące naprzód w drugim roku oraz na trzy miesiące naprzód w trzecim roku i następnych latach trwania umowy. Co ważne – ustawowe terminy wypowiedzenia umowy nie mogą być skracane, ale mogą zostać umownie przedłużone. O tyle, że termin ustalony dla dającego zlecenie nie może być krótszy niż termin ustalony dla agenta. Jeśli umowa nie stanowi inaczej, to termin jej wypowiedzenia upływa z końcem miesiąca kalendarzowego. Przepisy te mają również zastosowanie do umowy na czas oznaczony, gdy przekształciła się ona w umowę na czas nieoznaczony (art. 764¹).

Terminy wypowiedzenia nie chronią jednak strony, które nie wypełniają warunków umowy. Nawet jeśli umowa zawarta jest na czas oznaczony, to gdyby jedna ze stron w całości lub w znacznej części nie wypełniała obowiązków umowy (także w przypadku zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności), umowę taką można wypowiedzieć bez zachowania terminów wypowiedzenia (art. 764²).

W wypadku rozwiązywania umowy strony mogą, w formie pisemnej pod rygorem nieważności, ograniczyć działalność agenta mającą charakter konkurencyjny na okres po rozwiązaniu umowy agencyjnej. Nie być to na dłuższy okres niż 2 lata od rozwiązania umowy (art. 764⁶). Ograniczenie jest ważne, jeżeli dotyczy grupy klientów lub obszaru geograficznego, objętych działalnością agenta, oraz rodzaju towarów lub usług stanowiących przedmiot umowy.

W kontekście rozwiązania umowy agencyjnej warto wspomnieć również o świadczeniu wyrównawczym, którego może żądać agent od dającego zlecenia już po upływie terminu tejże umowy. Może on wysunąć takie żądanie, jeśli w czasie trwania umowy pozyskał nowych klientów lub doprowadził do istotnego wzrostu obrotów z dotychczasowymi klientami, a dający zlecenie nadal by czerpał znaczne korzyści z umów z tymi klientami. W treści KC przywołane zostają względy słuszności, które miałby decydować czy takie roszczenie faktycznie przysługuje agentowi. Oznacza to, że należy wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności, a zwłaszcza utratę przez agenta prowizji od umów zawartych przez dającego zlecenie z tymi klientami (art. 764³ §1). Takie świadczenie nie może przekroczyć wysokości wynagrodzenia agenta za jeden rok, obliczonego na podstawie średniego rocznego wynagrodzenia uzyskanego w okresie ostatnich 5 lat.

Kiedy natomiast świadczenie wyrównawcze na pewno nie będzie przysługiwało agentowi (art., 764⁴)?

• Jeżeli dający zlecenie wypowiedział umowę na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi agent, usprawiedliwiających wypowiedzenie umowy bez zachowania terminów wypowiedzenia;
• jeżeli agent wypowiedział umowę – z wyjątkiem sytuacji, gdy wypowiedzenie jest uzasadnione okolicznościami, za które odpowiada dający zlecenie, albo jest usprawiedliwione wiekiem, ułomnością lub chorobą agenta, a względy słuszności nie pozwalają domagać się od niego dalszego wykonywania czynności agenta;
• jeżeli za zgodą dającego zlecenie agent przeniósł na inną osobę swoje prawa i obowiązki wynikające z umowy.

Należy jednak podkreślić, że kwestie związane z wynagrodzeniem dla agenta po zakończeniu obowiązywania umowy często są wprost regulowane przez strony w umowie. W szczególności strony umowy określają jak długo oraz w jakiej wysokości należne jest wynagrodzenie po zakończeniu umowy- co dotyczy oczywiście klientów pozyskanych przez agenta jeszcze w trakcie trwania umowy.

O czym należy pamiętać w 2025 r.?

Zawierając umowę agencyjną, warto pamiętać, że mimo pozornie dużej swobody, jest to stosunek prawny ściśle regulowany przepisami Kodeksu cywilnego. Kluczowe znaczenie ma precyzyjne określenie obowiązków obu stron – zarówno agenta, jak i dającego zlecenie. Szczególną uwagę należy zwrócić na kwestie umocowania, wynagrodzenia, ustaleń co do formy prowizji oraz formy i terminu rozwiązania umowy agencyjnej. Nie można też zapominać o obowiązkach informacyjnych oraz o możliwości dochodzenia świadczenia wyrównawczego przez agenta po rozwiązaniu umowy. Wszystkie postanowienia warto zawrzeć w formie pisemnej lub dokumentowej, nawet jeśli nie jest ona obowiązkowa – dla celów dowodowych i uniknięcia nieporozumień. Co istotne, niektóre przepisy są bezwzględnie obowiązujące i nie mogą być modyfikowane przez strony. Najlepiej skonsultować treść umowy agencyjnej z wykwalifikowanym prawnikiem. 

Artykuł Umowa prowizyjna za pozyskanie klienta – co warto wiedzieć o umowie agencyjnej? pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

Jak zagwarantować sobie prawa do utworów w sposób najbezpieczniejszy dla firmy?  Czy lepiej zawrzeć umowę o przeniesienie autorskich praw majątkowych? Czy może postawić na licencję na korzystanie z utworu? Czy jako przedsiębiorca mogę przekształcać utwór, do jakiego nabyłem pełne autorskie prawa majątkowe? Jak powinna wyglądać prawidłowo zawarta umowa? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w poniższym tekście.    

Czym są autorskie prawa osobiste oraz majątkowe do utworu?

Zanim przejdę do omówienia nabywania licencji czy praw majątkowych do utworów, czyli efektów twórczości intelektualnej, należy rozpocząć od podstaw, a mianowicie od udzielenia odpowiedzi na pytanie – czym w ogóle są autorskie prawa majątkowe?

Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych każdemu twórcy – niezależnie od tego jaki utwór stworzył, napisał artykuł, stworzył grafikę czy też napisał kod oprogramowania komputerowego, przysługują autorskie prawa osobiste oraz autorskie prawa majątkowe do swojego utworu.

Autorskie prawa osobiste przysługują każdemu twórcy utworu. Istotą tych praw jest to, że chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem. Zgodnie z art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, autorskie prawo osobiste stanowi w szczególności prawo do:

• autorstwa utworu;
• oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępnienia go anonimowo;
• nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
• decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
• nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Co istotne, w przypadku programów komputerowych zakres autorskich praw osobistych jest nieco inny- nie mają do nich zastosowania trzy ostatnie punkty.  

Natomiast autorskie prawa majątkowe oznaczają prawo twórcy do wyłącznego korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 17 ustawy).

Przedsiębiorca, który chce zagwarantować sobie korzystanie z utworu musi mieć na uwadze obydwa powyższe przepisy i zastanowić się, jaki zakres korzystania z utworu jest dla niego niezbędny. Przedsiębiorca oraz twórca utworu muszą ocenić, czy w danym przypadku konieczne jest przeniesienie praw autorskich, czy wystarczająca będzie jedynie licencja, a także czy należy zabezpieczyć w jakiś sposób prawa autorskie osobiste, czy nie jest to konieczne.

Zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy, autorskie prawa majątkowe mogą przejść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy – przeniesienia praw majątkowych lub licencyjnej. Ponadto wygasają one po 70 latach od śmierci twórcy – od tego momentu nie będzie konieczne zawarcie umowy, aby móc wykorzystywać dany utwór.

Utwór pracowniczy

Nieco inaczej ustawa rozwiązuje kwestie związane z nabywaniem praw autorskich w przypadku utworów stworzonych w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Zgodnie z art. 12 ustawy jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Z tego względu, w przypadku umów o pracę, nie potrzeba dodatkowych postanowień umownych w umowie o pracę, aby doszło do przeniesienia praw autorskich na pracodawcę, dzieje się to z mocy ustawy. Jednocześnie, dopuszczalne jest inne określenie przez strony momentu przejścia praw autorskich niż w chwili przyjęcia utworu. Dodatkowo, wątpliwości interpretacyjnych dostarcza nam stworzenie utworu „w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy”- podkreślenia wymaga, że nie chodzi tutaj o sam czas lub miejsce wykonywania usług (w trakcie pracy), ale także aby utwór został stworzony w ramach obowiązków pracowniczych, a nie „przy okazji” wykonywania pracy, nawet przy wykorzystaniu narzędzi pracodawcy. Jeśli chodzi o programy komputerowe to zgodnie z art. 74 ust. 3 ustawy prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują pracodawcy, o ile umowa nie stanowi inaczej. W przypadku programów komputerowych nie jest wymagane przyjęcie utworu, a do przejścia praw autorskich dochodzi choćby program nie został ukończony.

Czym jest umowa o przeniesie autorskich praw majątkowych?

Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych jest to umowa przenosząca na danego nabywcę autorskie prawa majątkowe do stworzonego przez twórcę utworu. Zgodnie z ustawą „Umowa zobowiązująca do przeniesienia autorskich praw majątkowych przenosi na nabywcę, z chwilą przyjęcia utworu, prawo do wyłącznego korzystania z utworu na określonym w umowie polu eksploatacji, chyba że postanowiono w niej inaczej” (art. 64).

W wyniku tej umowy twórca przekazując prawa autorskie, traci prawo do dysponowania autorskim prawem majątkowym, jednakże nie jest oczywiście tak, że w ogóle przestaje on czerpać zyski ze swojego utworu. Zgodnie z art. 45 twórcy przysługuje odrębne wynagrodzenie za korzystanie z utworu na każdym odrębnym polu eksploatacji, chyba że w umowie zawarto by wyraźną informację, że przekazanie nastąpiło nieodpłatnie. Wynagrodzenie musi być godziwe i odpowiednie (art. 43), a gdyby okazało się niewspółmiernie niskie, to twórca może żądać podwyższenia go za pośrednictwem sądu (art. 44). Ten ostatni przypadek znajduje praktyczne zastosowanie-  można przywołać tutaj przykład sprawy związanej z grą Wiedźmin. Twórca literackiego oryginału Andrzej Sapkowski domagał się weryfikacji wysokości wynagrodzenia od firmy CD Projekt, kiedy wyprodukowana przez nią gra przyniosła olbrzymie dochody – niewspółmiernie wysokie do pierwotnie uzgodnionego wynagrodzenia dla twórcy.  

O czym poza tym należy pamiętać przy zawieraniu umowy o przeniesienie praw autorskich majątkowych?

• wymaga ona zachowania formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 53) – to znaczy nie można jej zawrzeć w żadnej innej formie- dopuszczalne formy to forma pisemna albo podpis kwalifikowany (równoważny wobec formy pisemnej);
• konieczne jest wypisanie wszystkich pól eksploatacji utworu, czyli sposobów korzystania – przeniesione prawa majątkowe dotyczą tylko tych pól eksploatacji, które zostały konkretnie wymienione w umowie (art. 41 ust. 2).

Na temat pól eksploatacji mówi art. 50, w którym wymienione są ich przykładowe rodzaje: utrwalanie i zwielokrotnianie utworu, obrót oryginałem albo jego egzemplarzami oraz zakres rozpowszechniania utworu;

• nie można w sposób ogólny i niekonkretny podawać pól eksploatacji w umowie, również dlatego, że może ona dotyczyć tylko tych, które są znane w chwili jej zawarcia (art. 41 ust. 4);
• nieważna jest umowa w części dotyczącej wszystkich utworów lub wszystkich utworów określonego rodzaju tego samego twórcy mających powstać w przyszłości;
• wysokość wynagrodzenia dla twórcy powinna być jasno określona w treści umowy;
• ze strony twórcy warto zaznaczyć w treści umowy, że przeniesienie praw następuje dopiero w chwili zapłaty ze strony nabywcy tych praw – bez podania takiej informacji przyjmuje się, że przeniesienie praw następuje od razu w chwili „przejęcia” utworu (art. 64);
• co do zasady nabywca praw autorskich nie musi posiadać dodatkowej zgody od twórcy, aby udzielać licencji na ten utwór, do którego nabył prawa, dalszym podmiotom trzecim – nie ma konieczności takiego zapisu w umowie, aby to prawo posiadać.

Wreszcie co do zasady nabywca autorskich praw majątkowych do utworu nie może dokonywać na nim swobodnych zmian i modyfikacji, ponieważ zgodnie z art. 46, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, twórca zachowuje wyłączne prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego, mimo że w umowie postanowiono o przeniesieniu całości autorskich praw majątkowych. Gdyby nabywca chciał takie prawo posiadać musi wystąpić o uzyskanie pozwolenia na posiadanie zależnego prawa autorskiego.

Czym są autorskie prawa zależne?

Jak przeczytamy w art. 2 prawa autorskiego, prawo do rozporządzania i korzystania z opracowania utworu przez nabywcę zależy od zezwolenia na to twórcy tego pierwotnego utworu. Jest to właśnie prawo zależne, które nie jest domyślnie wpisane w umowę przeniesienia autorskich praw majątkowych i potrzebne jest dodatkowe uregulowanie umowne, aby doszło tutaj do przeniesienia.

Takim opracowaniem będzie na przykładzie programu komputerowego wszelka zmiana, poprawienie, uzupełnienie programu lub kodu źródłowego. Co istotne koniecznie należy w takim zezwoleniu na użytkowanie praw zależnych wypisać pola eksploatacji, którymi zostanie objęta taka zgoda. Co do zasady za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem (art. 2 ust. 4).

Twórca może cofnąć taką zgodę, jeśli w ciągu 5 lat od uzyskania zezwolenia opracowanie nie zostanie rozpowszechnione przez nabywcę. Natomiast wynagrodzenie wypłacone twórcy nie podlega zwrotowi (art. 2 ust. 3).

Wyjątkami, kiedy zezwolenie od twórcy nie będzie koniecznie będzie przypadek, kiedy utwór przejdzie do domeny publicznej, czyli minie 70 lat od śmierci twórcy albo utwór będzie wykorzystany na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury, w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunków twórczości (art. 29¹).

Autorskie prawa osobiste

Autorskich prawa osobistych nie można przenieść na kontrahenta- prawa te nie są zbywalne. Jednocześnie, takie prawa jak prawo do autorstwa utworu, czy oznaczenia utworu, są często ważnym elementem związanym z utworem, na którym bardzo zależy przedsiębiorcom. Przykładowo, jeśli przedsiębiorstwo zleca stworzenie programu komputerowego to często następuje to w celu jego dalszego wprowadzenia do obrotu pod marką określonej firmy. W takim wypadku przedsiębiorca musi zagwarantować sobie, że osoby wykonujące na jego rzecz utwór nie będą przykładowo podpisywać go swoim imieniem i nazwiskiem. W tym celu w umowach prawnoautorskich zawierane jest postanowienie, zgodnie z którym twórca zobowiązuje się do niewykonywania praw autorskich osobistych w stosunku do utworu, a także upoważnia do ich wykonywania kontrahenta. Dzięki temu, pomimo tego, że prawa nie są przenoszone, przedsiębiorca ma prawo z tych praw korzystać.

Czym jest umowa licencyjna na korzystanie z utworu – jaki jest czas trwania licencji?

Podstawową różnicą względem umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych jest to, że w przypadku licencji twórca umożliwia nabywcy jedynie korzystanie z utworu, podczas gdy prawa autorskie majątkowego pozostają cały czas przy twórcy. Umowa licencyjna nie sprawia, że osoba nabywająca staje się właścicielem utworu, co więcej wcale nie musi być jedynym podmiotem, który w tym czasie posiada prawo do korzystania z utworu, choć zależy to od rodzaju licencji (wyłączna, niewyłączna).

Brzmi skomplikowanie? Aby nieco uporządkować te rozważania, poniżej przedstawiam najważniejsze elementy umowy licencyjnej:

• podobnie jak w wypadku umowy przeniesienia, licencja również działa jedynie na zasadach wyszczególnionych w umowie – obejmuje tylko te pola eksploatacji, które zostają w niej wymienione (art. 41 ust. 2); powinna również zawierać informację co do terytorium, na którym obowiązuje;
• licencja jest ograniczona czasowo – uprawnia do korzystania z utworu w okresie pięciu lat na terytorium państwa, w którym licencjobiorca ma swoją siedzibę albo miejsce zamieszkania, chyba że w umowie postanowiono inaczej (art. 66)- natomiast jeśli licencja zawarta jest na okres dłuższy, uznaje się wtedy, że zawarto ją na czas nieoznaczony;
• możliwość wypowiedzenia licencji przez twórcę – licencję zawartą na czas nieoznaczony można wypowiedzieć z zachowaniem terminów umownych, a w ich braku na rok naprzód, na koniec roku kalendarzowego (art. 68);
• w wypadku, kiedy licencja zawarta zostaje na czas określony, to wygasa ona po upływie tego okresu (maksymalnie to 5 lat);
• ustawa nie zezwala nabywcy licencji na swobodne udzielanie sublicencji w braku odpowiedniego postanowienia umownego- nabywca nie ma prawa upoważnienia innej osoby do korzystania z utworu, chyba że istnieje taki zapis w umowie (art. 67 ust. 3);
• w wypadku braku wyraźnego postanowienia o przeniesieniu prawa, uważa się, że twórca udzielił licencji- licencja jest zatem „domyślną” formą, którą przewiduje ustawa.

Czym różni się licencja wyłączna od licencji niewyłącznej?

Każdy twórca ma możliwość udzielenia licencji wyłącznej lub niewyłącznej. Udzielenie wyłącznego prawa do korzystania z utworu wiąże się z faktem, że twórca udziela licencji tylko jednemu podmiotowi, który będzie mieć pewność, że nikt poza nim nie ma prawa do korzystania z utworu w czasie obowiązywania licencji. Licencja wyłączna musi zostać zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności (art. 67 ust. 5). Udzielenie licencji wyłącznej może być rozgraniczone terytorialnie – przykładowo twórca oprogramowania komputerowego udziela licencji wyłącznej na całą Polskę określonej firmie, ale już poza granicami kraju może oferować licencje na program w sposób dowolny podmiotom trzecim. Licencja wyłączna umożliwia licencjobiorcy dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia autorskich praw majątkowych, w zakresie objętym umową licencyjną (art. 67 ust. 4).

Licencja niewyłączna polega udzielaniu licencji podmiotom trzecim bez owej wyłączności dla nich na korzystanie z utworu. Twórca może wtedy udzielać prawa do korzystania z utworu dowolnej ilości osób lub podmiotów. Podobnie jak każda inna umowa związana z autorskimi prawami majątkowymi, licencja niewyłączna powinna określać pola eksploatacji utworu, ewentualne wynagrodzenie dla twórcy czy też czas jej trwania (np. na 3 lata). W wypadku tej umowy licencjobiorcy prawo autorskie nie przypisuje możliwości dochodzenia swoich praw w wypadku naruszenia autorskich praw majątkowych.

W wypadku umowy licencyjnej prawo daje sporo możliwości modyfikacji, tak aby warunki pasowały obydwu stronom transakcji. Z pewnością taka elastyczność jest korzystna, ponieważ zapotrzebowania każdego twórcy i licencjobiorcy są odmienne i zależą od sytuacji. W treści umowy można wpisać także warunki, które będą odpowiadać prawom zależnym – jak np. możliwość tłumaczenia utworu.       

O czym warto pamiętać – pola eksploatacji, forma umowy, dookreślenie utworu i prawa po naruszeniu praw majątkowych

O tym, z którego typu umowy warto skorzystać decydują już czynniki indywidualne, a raczej czego oczekuje twórca, a czego ewentualny nabywca. Konieczne jest jednak, aby pamiętać o kilku najważniejszych aspektach, które powinniśmy zawrzeć w podpisywanej umowie – bez znaczenia czy jest to przeniesienie autorskich praw majątkowych czy czasowa licencja na korzystanie z utworu. Należy:

• dokładnie wypisać wszystkie pola eksploatacji, na których mają być przeniesione prawa albo udzielona licencja na korzystanie;
• zawarcie informacji o wynagrodzeniu dla twórcy;
• dookreślenie utworu, którego prawa są przenoszone lub na który jest udzielana licencja;
• pamiętać o konieczności zawarcia umowy pisemnej;
• ustaleniu przeniesienia praw zależnych, jeśli zamierza się dokonywać zmian na utworze, w wypadku licencji wypisanie odpowiedniej zgody twórcy na opracowanie utworu;
• zastanowieniu się nad planami związanymi z utworem, a w związku z tym, jaką umowę chcemy podpisać – trzeba pamiętać, że możliwość dochodzenia swoich praw w wypadku naruszenia autorskich praw majątkowych ma, poza autorem oczywiście, tylko nabywca autorskich praw majątkowych oraz licencjobiorca licencji wyłącznej;
• rozważeniu, czy konieczne jest na zabezpieczenie autorskich praw osobistych do utworu.

Kary umowne w umowach prawnoautorskich

Kary umowne w umowach to dość popularne narzędzie, które może zabezpieczać obydwie strony transakcji. W przypadku umów prawnoautorskich również są częstym zapisem i zazwyczaj ich funkcją jest zabezpieczenie przedsiębiorcy, który zleca stworzenie odpowiedniego utworu i chce się zabezpieczyć przed naruszeniem przez twórcę praw osób trzecich, w tym w szczególności praw autorskich. Takie naruszenie wiąże się często nie tylko z samą karą umowną, ale także zwolnieniem przedsiębiorcy przez takiego twórcę z odpowiedzialności, a nawet możliwością wypowiedzenia umowy. Jeśli bowiem utwór wykonywany jest na zlecenie przedsiębiorcy to wszelkie ewentualne roszczenia odnośnie naruszenia praw autorskich będą prawdopodobnie kierowane właśnie przeciwko niemu. Taka kara umowna stanowi zabezpieczenie, dzięki któremu twórca będzie tworzył utwory samodzielnie, nie korzystając z rozwiązań innych twórców.

Biblioteki zewnętrzne, narzędzia AI, licencje

W przypadku branży IT bardzo częstym zjawiskiem jest jednak korzystanie z bibliotek zewnętrznych, czy gotowych fragmentów kodu, które nie będą objęte prawem autorskim twórcy. Z tego względu warto w umowach IT zawrzeć dodatkowe postanowienia, które umożliwią zabezpieczenie praw do tego typu rozwiązań, w tym w szczególności udzielenie do nich licencji lub sublicencji. Dodatkowo, z uwagi na rosnącą popularność technologii AI, w umowach lub odpowiednich politykach firmowych warto także określić dopuszczalne narzędzia AI, sposób korzystania z takich narzędzi, w tym środki bezpieczeństwa i zasady dotyczące ich stosowania, w szczególności gwarantujące poufność wszelkich danych do nich wprowadzanych.

Odpowiednie zaprojektowanie umów w zakresie prawa autorskiego jest kwestią bardzo istotną dla firm. Nieprawidłowości w tym zakresie mogą mieć poważne konsekwencje, włącznie z brakiem skuteczności przeniesienia tych praw, co może wiązać z nieskutecznym dalszym przeniesieniem praw, a w konsekwencji utratą wiarygodności i stratą finansową. Z tego względu istotne jest, aby umowy były sporządzane przez wykwalifikowaną kancelarię prawną, która zadba o odpowiednie skonstruowanie umów i zabezpieczenie praw przedsiębiorcy i twórcy.  

Artykuł Licencja i umowa o przeniesienie autorskiego prawa majątkowego – jakie są skuteczne sposoby przenoszące prawo autorskie? pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

W Polsce rejestracja znaku towarowego odbywa się za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP. W tekście omówię proces uzyskania wyłącznego prawa do korzystania ze znaku towarowego oraz płynące z tego korzyści, a także na co warto zwrócić uwagę przy składaniu wniosku.

Czym jest znak towarowy i czy każda nazwa lub logo firmy się na niego nadaje?

Zgodnie z art. 120 ustawy Prawa własności przemysłowej znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które spełnia w łącznie dwa warunki:

• umożliwia odróżnienie towarów lub usług jednego przedsiębiorstwa od towarów lub usług innego przedsiębiorstwa;
• być możliwe do przedstawienia w rejestrze znaków towarowych w sposób pozwalający na ustalenie jednoznacznego i dokładnego przedmiotu udzielonej ochrony.

Znak towarowy to oznaczenie, które służy odróżnieniu konkretnych produktów lub usług danego przedsiębiorcy w handlu. Może być nim:

• wyraz – włącznie z nazwiskiem (np. logo naszej Kancelarii Pałucki & Szkutnik);
• rysunek (np. charakterystyczny kształt logo Toyoty);
• litera (np. literka „N” w logo Netflixa);
• cyfra (np. liczba 11 wpisana w logo Eleven Sports);
• kolor (np. odcień pomarańczowego dla Allegro);
• forma przestrzenna – w tym kształt towaru lub opakowania (np. charakterystyczny zarys kształtu szklanej butelki Pepsi);
• dźwięk (np. ryk lwa wytwórni MGM)

Znak nie powinien stanowić pospolitego w danej branży hasła. Przykładowo, próba rejestracji znaku towarowego „drukarki i komputery” dla sklepu branży elektronicznej zakończy się z całą pewnością odmową rejestracji. Znak towarowy powinien posiadać jakiś charakterystyczny – „fantazyjny” element, gdyż ma on być gwarantem, że będzie stanowić jednoznaczne wyróżnienie danej usługi lub produktu w określonej branży.

Złożenie wniosku i koszt rejestracji znaku towarowego w Polsce

Jeśli naszym celem jest zapewnienie ochrony znaku towarowego na terenie Polski, powinniśmy zgłosić wybrane oznaczenie do Urzędu Patentowego RP. Zgłoszenia możemy dokonać osobiście lub za pośrednictwem pełnomocnika. Może nim być np. adwokat, radca prawny lub rzecznik patentowy. Zgłoszenia dokonuje się albo w siedzibie Urzędu (mieści się na al. Niepodległości 188/192, 00-950 Warszawa), pocztą albo elektronicznie za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych Urzędu Patentowego RP. W tym ostatnim przypadku będzie konieczne założenie konta na platformie.

W składanym wniosku należy określić znak towarowy i wskazać towary, dla których znak ten jest przeznaczony (art. 138), a także przedstawić znak towarowy w odpowiedni sposób:

• gdy jest literą, cyfrą, napisem, rysunkiem lub kompozycją kolorystyczną, należy go w tej postaci zamieścić w podaniu;
• gdy ma formę przestrzenną, należy go wyrazić w postaci rysunku lub fotografii;
• gdy jest hologramem, należy go wyrazić w postaci jednego lub kilku wizerunków ukazujących cały jego efekt hologramowy;
• gdy jest znakiem dźwiękowym, powinno się wyrazić go tak, aby możliwe było jego odtworzenie (np. nuty);
• gdy składa się z kilku odrębnych części przeznaczonych do łącznego używania, trzeba przedstawić je obok siebie;
• gdy składa się z pojedynczego wizerunku ukazującego jego położenie na towarze – trzeba przedstawić w sposób, który odpowiada rzeczywistemu rozmieszczeniu.

Ponadto w składanym wniosku należy zawrzeć:

• dowody opłaty np. za pełnomocnictwo;
• dowód pierwszeństwa, jeśli ubiega się o przyznanie uprzedniego pierwszeństwa;
• regulamin znaku, kiedy ubiega się o zgłoszenie wspólnego znaku towarowego – osoby uprawnione do używania znaku, właściwości, które mają być certyfikowane znakiem, sposób nadzorowania, zasady używania znaku (art. 138 ust. 7);
• egzemplarze informatycznego nośnika danych, kiedy znak jest dźwiękowy;
• fotografię, kiedy we wniosku zamieszczony znak jest choćby w części w postaci rysunku lub rysunków albo kompozycji.

UWAGA! Jedno zgłoszenie może dotyczyć jedynie jednego znaku!  

Co do zasady zgłoszenie zostaje uznane za dokonane w dniu zgłoszenia. Konieczne opłaty za zgłoszenie znaku towarowego wiążą się z kosztami 400 lub 450 zł – w zależności czy wybierze się zgłoszenie drogą elektroniczną czy papierową. Opłata za każdą kolejną klasę towarową wynosi 120 zł (określeniu klasy towarowej służy Klasyfikacja nicejska), za oświadczenie o korzystaniu z pierwszeństwa – 100 zł, a za pełnomocnictwo – 17 zł.  Natomiast opłata za pierwszy okres ochronny wynosi 400 zł. 

Proces rozpatrywania wniosku przez Urząd Patentowy i jak długo trwa ochrona znaku towarowego?

Zgłaszający może dokonywać zmian we wniosku tylko do momentu wydania decyzji. Wiąże się to z ewentualnymi uzupełnieniami lub poprawkami. Do tego czasu można również złożyć wniosek o usunięcie oznaczeń, które zostały wymienione powyżej – szczególnie takich, które stanowią bezwzględną przeszkodę w rejestracji znaku. Jeśli poprawki zostaną wniesione po wszczęciu postępowania przez Urząd Patentowy, odmawia on wtedy ich przyjęcia (art. 144¹). Jednocześnie UP może wezwać do usunięcia usterek lub braków. Przy braku ich uzupełnienia/usunięcia Urząd umorzy postępowanie. Podobnie sytuacja wygląda, jeśli do 14 dni nie zostaną uzupełnione stosowne opłaty.

W wypadku, gdy Urząd uzna, że we wniosku występują bezwzględne przesłanki odmowy udzielenia prawa ochronnego, odmówi on udzielenia prawa ochronnego. W innym wypadku UP uznaje możliwość rejestracji znaku towarowego i informuje o tym fakcie w Biuletynie Urzędu Patentowego. Od tej chwili pozostałe podmioty mają możliwość wniesienia sprzeciwu w ciągu 3 miesięcy. W sytuacji, kiedy Urząd Patentowe dowie się o okolicznościach uniemożliwiających rejestrację znaku, wydaje wniosek odmowny, a kiedy nic takiego się nie stanie udziela prawa ochronnego.

UWAGA!  Jeśli po wydaniu prawomocnej decyzji, kiedy znak towarowy zostanie wpisany do rejestru znaków towarowych, wpłynie zgłoszenie sprzeciwu, to UP może odmówić udzielenia prawa ochronnego w zakresie, w którym sprzeciw jest zasadny.

Pierwszy okres ochronny wynosi 10 lat, a opłata za każdą klasę towarową wynosi 400 zł. Termin, w jakim Urząd udziela prawa ochronnego to zazwyczaj około 6 miesięcy.  

Jakie są bezwzględne przeszkody rejestracji znaku towarowego w Urzędzie Patentowym RP?

Przedstawione w ustawie przeszkody stanowią kategorie, które dotyczą relacji między oznaczeniem a towarami lub usługami objętymi zgłoszeniem, a wiążą się z prawami osób trzecich. Co ważne składane wnioski o rejestracje znaków towarów są pod tym kątem badane przez Urząd Patentowy przed przyjęciem takiego wniosku. Reasumując – przyjęty już wniosek nie może zostać odrzucony na podstawie przeszkód bezwzględnych. 

Wszystkie przeszkody bezwzględne wymienia art. 129¹ ustawy Prawa własności przemysłowej. Wymienię tylko kilka przykładowych. Kiedy zatem oznaczeniu nie zostanie udzielone prawo ochronne?

• temu, które nie może być znakiem towarowym, czyli nie posiada cech wymienionych art. 120 ustawy;
• nie nadaje się do odróżniania w obrocie towarów, dla których zostało zgłoszone;
• składa się wyłącznie z elementów języka potocznego lub zwyczajowo używanych i utrwalonych w praktykach handlowych;
• zostało zgłoszone w złej wierze (np. tylko po to, aby uniemożliwić konkurencji używania tego znaku);
• jest sprzeczne z porządkiem publicznym i dobrymi obyczajami;
• ze swojej istoty może wprowadzać odbiorców w błąd (np. co do charakteru albo pochodzenia geograficznego).

Jakie są przeszkody względne w udzieleniu ochrony znaku towarowemu?

W terminie do 3 miesięcy od daty zgłoszenia znaku towarowego może zostać wniesiony sprzeciw przez (art. 152¹⁷ ustawy):

• uprawnionego do wcześniejszego znaku towarowego,
• uprawnionego z wcześniejszego prawa osobistego lub majątkowego,
• osoby uprawnionej do wykonywania praw wynikających z chronionej nazwy pochodzenia lub chronionego oznaczenia geograficznego.

Sprzeciw może zostać wniesiony na podstawie jednej z przeszkód wymienionych w art. 132¹ ustawy Prawo własności przemysłowej. Znak towarowy nie zostaje zastrzeżony wtedy, między innymi, dlatego że:

• jego używanie narusza prawa osobiste lub majątkowe osób trzecich;
• jest identyczny ze znakiem towarowym, na który udzielono prawa ochronnego z wcześniejszym pierwszeństwem na rzecz innej osoby dla identycznych towarów;
• jest identyczny lub podobny do znaku, na który udzielono prawa ochronnego z wcześniejszym pierwszeństwem na rzecz innej osoby dla identycznych lub podobnych towarów lub jeśli w wypadków podobnych zachodzi prawdopodobieństwo wprowadzenia odbiorców w błąd (dwa podobne do siebie znaki);
• jest identyczny lub podobny do znaku towarowego, który przed datą według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa ochronnego był w Polsce powszechnie znany i używany, jako znak towarowy przeznaczony do oznaczania towarów identycznych lub podobnych pochodzących od innej osoby.

Dlaczego warto zastrzec znak towarowy i czy warto ubiegać się o uprzednie pierwszeństwo?

Zarejestrowanie znaku towarowego stanowi kluczowy krok w ochronie marki. Jest chyba najprostszym orężem do walki z nieuczciwą konkurencją. Udzielenie prawa ochronnego na znak towarowy jest gwarancją uzyskania wyłącznego prawa do używania logo czy nazwy swojej firmy. Ponadto ułatwia to niewątpliwie dochodzenie roszczeń w wypadku ewentualnych naruszeń. Takie prawne zabezpieczenie to stosunkowo niewielka inwestycja, o której z pewnością warto pomyśleć.

Z pewnością warto również wziąć pod uwagę ubieganie się o uprzednie pierwszeństwo, w szczególności, jeśli zamierza się ubiegać o ochronę poza granicami Polski. Takie pierwszeństwo przysługuje „na zasadach określonych w umowach międzynarodowych według daty pierwszego prawidłowego zgłoszenia znaku towarowego, jeżeli zgłoszenie w Urzędzie Patentowym zostanie dokonane w okresie 6 miesięcy od tej daty” (art. 124). Natomiast pierwszeństwo z wystawy zostaje przyznawane „według daty wystawienia towaru oznaczonego tym znakiem w Polsce lub za granicą, na wystawie międzynarodowej oficjalnej lub oficjalnie uznanej, jeżeli zgłoszenie w Urzędzie Patentowym tego znaku towarowego nastąpi w okresie 6 miesięcy od tej daty” (art. 125).

Artykuł Rejestracja znaku towarowego w Polsce – dlaczego warto zastrzec znak towarowy i koszty rejestracji w Urzędzie Patentowym RP pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

Prawo własności intelektualnej – prawo autorskie, prawo własności przemysłowej i ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji

Własność intelektualna musi być przede wszystkim efektem działania człowieka, dodajmy twórczego działania. W niniejszym tekście przyjrzę się temu na przykładzie programu komputerowego. Własnością intelektualną nie będzie sam w sobie niematerialny pomysł czy idea, która zawarta jest w programie. Będzie ona nią dopiero, gdy zostanie zmaterializowana w napisanym kodzie i to właśnie ów kod będzie stanowić własność intelektualną, którą będzie dysponował twórca tego kodu, czyli programista. W wypadku prawa autorskiego jego przedmiotem będzie „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia” (art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). 

Własność intelektualna jest tak naprawdę właściwie wszechobecna wokół nas – ukryta w logo spożywanego produktu, książce, którą czytamy, aplikacji w telefonie, którą wykorzystujemy w kontaktach z innymi czy też w ubraniach, jakie kupujemy. Prawo własności intelektualnej dzielimy na kategorie:

• prawo autorskie i prawo pokrewne, czyli np. utwory muzyczne, literackie, ale również informatyczne,
• własność przemysłowa, czyli np. znaki towarowe,
• a także tzw. know-how, czyli poufne informacje np. techniczne czy technologiczne.

W przypadku prawa autorskiego podstawą prawną jest ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w wypadku znaków towarowych jest to prawo własności przemysłowej, natomiast ochrony know-how dotyczy ustawa o zwalczania nieuczciwej konkurencji. O ochronie znaków towarowych przeczytasz więcej w tekście „Czy zgłoszenie znaku towarowego w urzędzie patentowym stanowi nabycie praw ochronnych?” . Tutaj skupię się przede wszystkim na prawie autorskim, a dokładniej omówię je w kontekście programów komputerowych oraz aplikacji. 

Program komputerowy jako utwór

Program komputerowy w ustawie jest wymieniony wprost jako utwór wyrażony słowem, symbolami matematycznymi i znakami graficznymi (art. 1 ust. 2 pkt. 1).  Jest więc objęty prawem autorskim, które przysługuje twórcy, czyli osobie, „której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu” (art. 8 ust. 2). Ochronie podlega tylko sposób wyrażenia, wszystkie jego formy, ale nie są nią objęte odkrycia, idee czy zasady działania (jak np. idea przeglądarki internetowej czy edytora tekstu). Czym będą sposoby wyrażania w wypadku programu? Będzie to z pewnością stworzony kod czy też również firmware. Należy poza tym pamiętać, że warunkiem uznania programu komputerowego za utwór jest jego indywidualny charakter, a więc jego programista musi dysponować swobodą pracy twórczej.  

Zgodnie z ustawą utwór podlega ochronie w momencie ustalenia – nawet jeśli ma postać nieukończoną (art. 1 ust. 3). Według orzeczenia Sądu Najwyższego z 1973 r. (I CR 91/73) moment ustalenia należy rozumieć za chwilę, gdy przybierze on „jakąkolwiek postać, choćby nietrwałą, jednak o tyle stałą, żeby treść i cechy utworu wywierały efekt artystyczny”. 

Prawo autorskie w kontekście programów komputerowych i aplikacji – prawa majątkowe a prawa osobiste

Autorskie prawo osobiste jest ochroną nieograniczoną w czasie i nie podlega ono zrzeczeniu się ani zbyciu. Zgodnie z art. 16 w związku z art. 77 ustawy autorskie prawo osobiste do programu komputerowego stanowi prawo do:

• autorstwa utworu;
• oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępnienia go anonimowo;

W przypadku programów komputerowych zastosowania nie ma art. 16 pkt 3-5, co oznacza, że w tym przypadku nie będą stanowiły autorskich praw osobistych: prawo do nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania, decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności, a także nadzoru nad sposobem korzystania z utworu..

Autorskich praw osobistych nie można przenieść na osobę trzecią, przysługują one wyłącznie twórcy utworu, czyli w tym przypadku programu komputerowego. Programista może udzielić przedsiębiorcy zezwolenia do wykonywania autorskich praw osobistych w swoim imieniu. Odpowiednie postanowienia w tym zakresie powinny znaleźć się w umowie zawartej z programistą. Nie ma przeszkód, aby zapewnić tutaj także uprawnienie do udzielania dalszych zezwoleń, co ma znaczenie w przypadku dalszego zezwolenia do wykonywania autorskich praw osobistych na rzecz klienta końcowego.

Co do autorskich praw majątkowych, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, to przysługują one twórcy w ramach wyłącznego korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (art. 17 ustawy). W przypadku, gdy utwór (program komputerowy) jest tworzony przez pracownika zatrudnionego przez przedsiębiorcę na umowę o pracę w wyniku swoich obowiązków, to prawa autorskie do takiego utworu przysługują pracodawcy.

Według art. 74 ust. 4 autorskie prawa majątkowe w przypadku programów komputerowych stanowią prawo do (z zastrzeżeniem art. 75 ust. 2 i 3):

• trwałego lub czasowego zwielokrotnienia programu komputerowego w całości lub w części jakimikolwiek środkami i w jakiejkolwiek formie; w zakresie, w którym dla wprowadzania, wyświetlania, stosowania, przekazywania i przechowywania programu komputerowego niezbędne jest jego zwielokrotnienie, czynności te wymagają zgody uprawnionego;
• tłumaczenia, przystosowania, zmiany układu lub jakichkolwiek innych zmian w programie komputerowym, z zachowaniem praw osoby, która tych zmian dokonała;

rozpowszechniania, w tym użyczenia lub najmu, programu komputerowego lub jego kopii.  

Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, czynności wymienione  w pkt 1 i 2 powyżej nie wymagają zgody uprawnionego, jeżeli są niezbędne do korzystania z programu komputerowego zgodnie z jego przeznaczeniem, w tym do poprawiania błędów przez osobę, która legalnie weszła w jego posiadanie. Oznacza to, że w przypadku posiadania legalnej kopii oprogramowania jesteśmy uprawnieni przykładowo do czasowego zwielokrotnienia programu w celu naprawy jego błędów. Ustawa wskazuje ponadto, iż w przypadku programu komputerowego następujące czynności nie wymagają zgody uprawnionego:

1) sporządzenie kopii zapasowej, jeżeli jest to niezbędne do korzystania z programu komputerowego. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, kopia ta nie może być używana równocześnie z programem komputerowym;

2) obserwowanie, badanie i testowanie funkcjonowania programu komputerowego w celu poznania jego idei i zasad przez osobę posiadającą prawo korzystania z egzemplarza programu komputerowego, jeżeli, będąc do tych czynności upoważniona, dokonuje ona tego w trakcie wprowadzania, wyświetlania, stosowania, przekazywania lub przechowywania programu komputerowego;

3) zwielokrotnianie kodu lub tłumaczenie jego formy w rozumieniu art. 74 ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy, jeżeli jest to niezbędne do uzyskania informacji koniecznych do osiągnięcia współdziałania niezależnie stworzonego programu komputerowego z innymi programami komputerowymi, o ile zostaną spełnione następujące warunki:

a) czynności te dokonywane są przez licencjobiorcę lub inną osobę uprawnioną do korzystania z egzemplarza programu komputerowego bądź przez inną osobę działającą na ich rzecz,

b) informacje niezbędne do osiągnięcia współdziałania nie były uprzednio łatwo dostępne dla osób, o których mowa pod lit. a,

c) czynności te odnoszą się do tych części oryginalnego programu komputerowego, które są niezbędne do osiągnięcia współdziałania.

Informacje konieczne do osiągnięcia współdziałania programu z innym programem komputerowym nie mogą być:

1) wykorzystane do innych celów niż osiągnięcie współdziałania niezależnie stworzonego programu komputerowego;

2) przekazane innym osobom, chyba że jest to niezbędne do osiągnięcia współdziałania niezależnie stworzonego programu komputerowego;

3) wykorzystane do rozwijania, wytwarzania lub wprowadzania do obrotu programu komputerowego o istotnie podobnej formie wyrażenia lub do innych czynności naruszających prawa autorskie.

Jak nabyć autorskie prawa majątkowe programu komputerowego od podwykonawcy – pola eksploatacji utworu

Jak już była mowa, w przypadku, gdy program stworzył pracownik zatrudniony na umowę o pracę to wówczas prawa autorskie do programu komputerowego nabywa pracodawca. Natomiast w przypadku branży IT umowy z programistami bardzo często mają inną formę, w szczególności są to umowy cywilnoprawne, w tym umowy B2B. W takim wypadku dla skuteczności przejścia autorskich praw majątkowych należy zadbać o prawidłowe i zgodne z prawem zapisy, a także o odpowiednią formę umowy. Kształt umowy jest tu oczywiście zależny od obydwu stron, jednak należy tutaj zwrócić uwagę przede wszystkim na dwa aspekty:

• jeżeli przedsiębiorca zleca komuś napisanie programu komputerowego czy też aplikacji, to musi pamiętać, że musi być zachowana forma pisemna (umowa podpisana podpisem papierowym lub podpisem kwalifikowanym – elektronicznym), aby skutecznie przenieść autorskie prawa majątkowe (art. 53 ustawy);
• w umowie należy zawrzeć pola eksploatacji, na jakich nastąpi przeniesienie praw autorskich (art. 41 ust. 2 umowy).

Czym są pola eksploatacji? To nic innego, jak, mówiąc wprost, sposoby wykorzystania utworu. Ich przykładowe rodzaje wymienia art. 50 ustawy i można tu wymienić:

• te dotyczące utrwalania i zwielokrotniania utworu – kopiowanie dowolną techniką egzemplarzy utworu;
• związane z obrotem oryginałem albo jego egzemplarzami – wprowadzenie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy;
• w zakresie rozpowszechniania utworu w innym zakresie niż w powyższym punkcie – np. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie itd.

W kwestii pół eksploatacji związanych z programami komputerowymi można odwołać się do wspominanego już art. 74 ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych, który mówi o prawie do trwałego lub czasowego zwielokrotniania, tłumaczenia, przystosowania, zmiany układu oraz rozpowszechniania programu komputerowego. W praktyce będzie to np. wprowadzanie do systemu informatycznego, pamięci komputerów, sieci komputerowych czy utrwalanie i zwielokrotnianie dowolną techniką, w tym techniką zapisu magnetycznego lub techniką cyfrową.

Brak wskazania w umowie pól eksploatacji jest błędem, który powoduje nieważność umowy. Za nieskuteczne należy także uznać postanowienie, zgodnie z którym przeniesienie następują na „wszystkich” polach eksploatacji – ustawa wyraźnie wymaga od nas ich dokładnego wskazania. Zgodnie z ustawą (art. 41 ust. 2 ) umowa obejmuje tylko te pola eksploatacji, które są w niej wymienione. Dodatkowo, umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia (art. 41 ust. 4). 

W umowach warto zawrzeć także postanowienia odnośnie osobistych praw majątkowych, o czym była już mowa wyżej. Dodatkowym zabezpieczeniem dla tej strony umowy, która tworzy dla kogoś program czy aplikację może być postanowienie, zgodnie z którym przekazanie praw majątkowych nastąpi dopiero po uiszczeniu opłaty przez drugą stronę umowy. 

Należy także pamiętać, aby w umowie udzielić zezwolenia na wykonywanie praw zależnych, a także zawrzeć prawo do zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego. W braku takiego zastrzeżenia prawo to pozostanie bowiem przy twórcy.

Wykorzystanie AI i zewnętrznych bibliotek a ochrona własności intelektualnej w internecie

Obecnie wszechobecną technologią jest technologia sztucznej inteligencji, z której programiści korzystają często w tworzeniu kodu programów komputerowych. Niestety, korzystanie z AI oznacza, że nie mamy do czynienia z twórczym wytworem działalności człowieka, a to oznacza, że w tym zakresie nie możemy mieć do czynienia z ochroną prawnoautorską. Podobnie jest w przypadku korzystania przez programistów z zewnętrznych bibliotek kodu, w tym kodu nieobjętego prawami autorskimi albo objętego licencjami otwartymi. Aby dopuścić stosowanie tego typu rozwiązań konieczne jest uregulowanie tego w umowie z programistą i wskazanie, że w zakresie w jakim nie będziemy mieć do czynienia z wytworem programisty dojdzie do udzielenia odpowiednich licencji do tego typu rozwiązań.

Praktyka rynku pokazuje jednak, że firmy nie zawsze chcą zgadzać się na korzystanie z tego typu narzędzi, a zwłaszcza narzędzi AI. Firmy wprowadzają często tutaj odpowiednie polityki korzystania z tego typu narzędzi, zastrzegając chociażby konieczność wykorzystania wyłącznie narzędzi na odpłatnych licencjach, udostępnionych przez firmę. Celem wprowadzenia takich polityk jest przede wszystkim zachowanie poufności, albowiem w przypadku licencji płatnych system AI nie będzie uczył się na wprowadzonych danych, co gwarantuje jej zachowanie. W każdym wypadku jednak w przypadku korzystania z narzędzi AI zalecana jest ostrożność i weryfikacja tak wygenerowanych rozwiązań, mając na uwadze błędy lub niedokładności, jakie pojawiają się w takich przypadkach.

Jak uniknąć naruszenia praw autorskich i jak sobie poradzić, gdy do niego dojdzie – dochodzenie odszkodowania w sądzie i zgłoszenie przestępstwa

Naruszenie praw autorskich może mieć swoje konsekwencje w odpowiedzialności cywilnej oraz odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność cywilna uregulowana jest w art. 78-80 ustawy. Osoba poszkodowana może dochodzić odszkodowania, żądać zaniechania naruszeń, usunięcia jego skutków czy naprawienia wyrządzonej szkody. Należy pamiętać, że inną możliwością jest zgłoszenie sprawy na policję lub do prokuratury, gdyż naruszenie autorskich praw osobistych i majątkowych może być także przestępstwem i grozi karą pozbawienia wolności. 

Naruszenia praw autorskich i pokrewnych mogą przybrać różną formę, a o tym, kiedy do nich dochodzi mówią art. 115-123 ustawy, które traktują o odpowiedzialności karnej. Co ważne z przepisów wyraźnie wynika, że działanie w celu uzyskania korzyści majątkowych z łamania prawa autorskiego nie jest konieczne do poniesienia odpowiedzialności karnej. 

Jakie zatem wyróżniamy przypadki naruszeń:

• przywłaszczenie autorstwa cudzego utworu lub wprowadzenie w błąd co do autorstwa;
• rozpowszechnianie cudzego utworu bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy, rozpowszechnianie bez uprawnień lub wbrew jego warunkom;
• utrwalanie lub zwielokrotnianie w celu rozpowszechniania bez stosownych uprawnień;
• wytwarzanie urządzeń do obchodzenia lub usuwania zabezpieczeń;
• uniemożliwianie lub utrudnianie wykonywania prawa do kontroli korzystania z utworu.

Powyższe pokazuje, że jest istotne, aby odpowiednio uregulować przejście praw autorskich w umowie, w tym zabezpieczyć zezwolenie na wykonywanie autorskich praw osobistych w imieniu twórcy. Błędy w tym zakresie mogłyby bowiem spowodować odpowiedzialność cywilną lub karną.

Obsługa prawna przedsiębiorcy – w czym pomoże prawnik IT?

W kontekście umów przeniesienia praw autorskich do   programów komputerowych, dochodzenia odszkodowania czy wnoszenia sprawy do sądu przedsiębiorca powinien skorzystać z wykwalifikowanej obsługi prawnej kancelarii. Warto szukać porady prawnej przy tworzeniu umów, które odpowiednio zabezpieczą przejście praw autorskich na przedsiębiorcę, a także pozwolą na ich dalsze przeniesienie na klienta końcowego albo udzielenie mu odpowiedniej licencji. Wsparcie wykwalifikowanej kancelarii prawnej oznacza takie skonstruowanie umowy, które minimalizuje ryzyka w tym zakresie i zapewnia wypełnienie przepisów prawa. W przypadku umów prawnoautorskich niestety bardzo często zdarzają się błędy, które na późniejszym etapie trudno jest naprawić. Pamiętajmy bowiem, że nieskuteczne przeniesienie praw autorskich z programisty na firmę będzie wiązało się z nieskutecznym przeniesieniem praw autorskich z firmy na klienta końcowego, a to może wiązać się z koniecznością zapłaty kar umownych lub odszkodowania.

Dodatkowo, skorzystanie z pomocy doświadczonej kancelarii prawnej może być korzystane pod kątem podatkowym. W zależności od zakresu świadczonych usług albo umowy będącej podstawą współpracy firmy i programisty, doświadczony prawnik IT może zaproponować tutaj konkretne rozwiązania podatkowe, np. skorzystanie z ulgi IP Box, zastosowanie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych w odpowiedniej wysokości albo zastosowanie podwyższonych kosztów uzyskania przychodu – KUP 50%. Programy i aplikacje komputerowe to zazwyczaj bardzo złożone wytwory ludzkiej pracy. Zazwyczaj przedsiębiorcom zależy na tym, aby stanowiły one utwory i tym samym były objęte ochroną prawnoautorską. Jednocześnie, przedsiębiorcy muszą mieć na uwadze dynamiczny rozwój nowych technologii, a zwłaszcza AI, z których programiści chcą korzystać w celu usprawnienia swojej pracy, ale także zapewnieniu jak najbardziej efektywnych rozwiązań. Dodatkowo, przepisy ustawy prawo autorskie zawierają szereg dodatkowych uregulowań, które omówiliśmy już powyżej, np. w zakresie autorskich praw osobistych, czy zależnych. Wszystkie te aspekty należy uwzględnić, zabezpieczając stworzenie lub nabycie utworu poprzez odpowiednie umowy tak, aby zagwarantować należyte zabezpieczenie interesów firmy oraz jej prawne bezpieczeństwo.

Artykuł Naruszenie praw własności intelektualnej – ochrona programów i aplikacji komputerowych i obsługa prawna przedsiębiorcy pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.

Projektowane zmiany dotyczą implementowania dwóch dyrektyw do porządku prawnego w Polsce – tzw. Dyrektywy SATCAB II oraz Dyrektywy Digital Single Market.

Trenowanie generatywnej sztucznej inteligencji

Najważniejsza zmiana w projekcie ustawy, zanim wpłynął on do Sejmu to zmiana kontrowersyjnych propozycji dotyczących #AI – generatywnej sztucznej inteligencji. Zniknął zakaz trenowania generatywnej sztucznej inteligencji na utworach, które udostępnili polscy wydawcy w internecie.

Przykładowe inne proponowane zmiany

Mają zostać wprowadzone uregulowania w zakresie nowych licencji rozszerzonych; prawa pokrewnego dla wydawców prasy oraz przepisów szczególnych dotyczących dostawców usług udostępniania treści online. Ponadto mowa jest w projekcie o zapewnieniu godziwego wynagrodzenia twórcom i wykonawcom oraz wprowadzeniu prawa twórcy do otrzymywania informacji o przychodach z utworu. Mowa jest również o wprowadzeniu nowych postaci dozwolonego użytku w prawie autorskim (eksploracja tekstów i danych) oraz modyfikacji niektórych już istniejących.

Kiedy przepisy wejdą w życie?

Nowa ustawa ma wejść w życie po 30 dniach od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw. Wyjątkiem mają być rozwiązania dotyczące prawa do wynagrodzenia z tytułu udostępniania online utrwalenia artystycznego wykonania. Mają one zacząć obowiązywać po 6 miesiącach od ogłoszenia.

Artykuł Projekt ustawy o zmianie ustawy o prawie autorskim został skierowany do pierwszego czytania! pochodzi z serwisu Pałucki & Szkutnik Kancelaria Adwokacka Kraków.